Vấn đề đáng để sáng chế thường không nằm trong đầu bạn mà nằm ở những việc người khác phải chịu đựng mỗi ngày, lặp đi lặp lại, quen tới mức họ không còn than nữa. Muốn thấy nó, bạn phải đến tận nơi, đứng xem người ta làm việc đủ lâu, và để ý những chỗ họ phải gồng, phải chờ hoặc phải chế tạm.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Tập mở đầu này mình nói về bước mà ai cũng muốn bỏ qua để lao vào làm: đi tìm cái vướng thật. Mình đã gặp nhiều người có xưởng, có tay nghề, có cả tiền, nhưng sáng chế xong không ai cần. Họ không thiếu tài, họ chỉ bắt đầu từ lời giải thay vì từ vấn đề.
Vì sao vấn đề tốt lại khó thấy đến vậy?
Nghe thì lạ, nhưng những vấn đề đáng giá nhất lại là thứ người trong cuộc ít kể nhất. Lý do đơn giản: họ đã sống chung với nó quá lâu. Một chị bán cá ngồi cạo vảy cả buổi sáng, tay tê, nước bắn đầy người, nhưng hỏi chị có gì bất tiện thì chị bảo nghề nào chẳng vậy.
Cái câu nghề nào chẳng vậy là tín hiệu vàng cho người sáng chế. Nó cho biết người ta đã xếp nỗi khó chịu vào loại không thể thay đổi. Và chính vì ai cũng nghĩ thế, chỗ đó thường chưa có ai thử giải cho tử tế.
Ngược lại, vấn đề mà ai cũng than ầm ĩ, kiểu kẹt xe hay điện thoại hết pin, thì đã có hàng nghìn người đang nghĩ cách. Bạn không bị cấm làm, nhưng cơ hội để góp một thứ thật sự mới ở đó hẹp hơn nhiều.
Nên thay vì hỏi người ta khổ ở đâu, hãy nhìn xem họ lặp lại gì, chờ gì, và dùng mẹo gì để đỡ khổ. Mắt bạn đáng tin hơn lời họ kể.
Nên đứng ở đâu để nhìn ra vấn đề đáng sáng chế?
Mình hay khuyên người mới chọn một nơi làm việc cụ thể và đứng đó một buổi trọn vẹn. Một bến ghe lúc bốc trái cây, một bếp quán cơm giờ cao điểm, một xưởng may lúc giao ca. Đừng đi lướt nhiều nơi, vì đi lướt thì chỉ thấy bề mặt.
Khi đứng đủ lâu, bạn sẽ bắt đầu thấy nhịp. Có những động tác lặp lại hàng trăm lần. Có những lúc cả nhóm phải dừng tay chờ một người. Có những đồ dùng bị sửa, bị buộc thêm dây, bị cắt bớt cho vừa. Mỗi thứ như vậy là một dấu vết của vấn đề chưa được giải.
Nơi tốt nhất thường là nơi bạn có người quen, vì người ta sẽ cho bạn đứng gần mà không thấy phiền. Một người bà con làm vườn, một người bạn mở tiệm sửa xe. Quan hệ đó quý hơn mọi buổi khảo sát trên mạng.
Và nhớ mang sổ. Ghi đúng những gì bạn thấy, chưa vội nghĩ lời giải. Ghi giờ nào, ai làm, làm mấy lần, dừng ở đâu. Lời giải để sau, bây giờ là lúc thu thập.
Dấu hiệu nào cho biết một vấn đề đáng bỏ công?
Dấu hiệu đầu tiên là tần suất. Một việc khó chịu xảy ra mỗi ngày đáng giá hơn một việc rất khó chịu nhưng mỗi năm mới gặp một lần. Người ta sẵn lòng đổi thói quen cho thứ giúp họ mỗi ngày.
Dấu hiệu thứ hai là người ta đã tự chế tạm. Khi bạn thấy một cái móc làm từ dây thép, một tấm bìa chèn dưới chân máy, một cái xô bị khoét lỗ, nghĩa là họ đã đau đủ để tự ra tay. Vấn đề có thật, chỉ chưa có lời giải đàng hoàng.
Dấu hiệu thứ ba là có tiền hoặc thời gian đang chảy ra ngoài. Hàng hư, công chờ, người phải thuê thêm. Bạn không cần tính chính xác, chỉ cần thấy có chỗ đang rò rỉ.
Dấu hiệu cuối cùng hay bị quên là chính bạn hiểu nghề đó đủ sâu, hoặc chịu khó học cho sâu. Một vấn đề tốt mà bạn không hiểu tận gốc thì rất dễ giải sai, chuyện này mình sẽ kể kỹ ở một tập khác.
Những cái bẫy khi đi tìm vấn đề
Bẫy thứ nhất là đi tìm vấn đề cho một lời giải có sẵn. Bạn vừa học được một công nghệ hay, rồi đi khắp nơi tìm chỗ để gắn nó vào. Lúc đó mắt bạn chỉ thấy những gì hợp với món đồ trong tay, còn vấn đề thật thì lướt qua.
Bẫy thứ hai là tin vào một người. Một ông chủ vườn nói rất hay về nỗi khổ của mình, bạn về làm ngay. Nhưng có thể chỉ mình ông ấy khổ kiểu đó. Hãy tìm thêm vài người cùng nghề, ở vùng khác, xem họ có gặp y như vậy không.
Bẫy thứ ba là nhầm vấn đề của người dùng với vấn đề của người trả tiền. Người công nhân khổ vì thùng hàng nặng, nhưng người quyết định mua dụng cụ lại là chủ xưởng, và chủ xưởng quan tâm đến chuyện khác. Cả hai đều phải được tính.
Bẫy cuối cùng là muốn giải vấn đề to ngay từ đầu. Một vấn đề nhỏ, rõ, giải trọn vẹn sẽ dạy bạn nhiều hơn một vấn đề lớn mà bạn chỉ chạm được mép.
Từ trang sổ ghi chép đến một vấn đề được chọn
Sau vài buổi đứng xem, sổ của bạn sẽ có hàng chục điều. Đừng chọn ngay cái bạn thấy thú vị nhất. Hãy đọc lại và khoanh những điều xuất hiện ở nhiều nơi, nhiều người, và có dấu hiệu tự chế tạm.
Rồi với mỗi điều đã khoanh, thử viết một câu duy nhất: ai, đang làm gì, vướng ở đâu, mất gì. Viết được câu đó rõ ràng thì giữ lại. Viết mãi không ra thì có lẽ bạn chưa hiểu đủ, cần quay lại xem thêm.
Chọn một, chỉ một, để theo đuổi trong vài tuần tới. Những cái còn lại không bỏ đi, cứ để trong sổ. Có những vấn đề mình ghi từ lâu, tới khi gặp đúng vật liệu hay đúng người mới thấy cách giải.
Lần tới đi ngang một khu chợ hay một công trường, bạn thử dừng lại mười phút và tự hỏi: ở đây, việc nào người ta làm nhiều nhất mà chưa ai nghĩ cách làm cho nhẹ đi?
Câu hỏi thường gặp
Không có chuyên môn kỹ thuật thì có tìm được vấn đề để sáng chế không?
Được. Tìm vấn đề cần con mắt và sự kiên nhẫn nhiều hơn bằng cấp. Nhiều người trong nghề nhìn ra vấn đề rất rõ rồi mới tìm người có kỹ thuật cùng làm lời giải.
Nên ghi vấn đề vào sổ giấy hay điện thoại?
Cái nào bạn luôn mang theo thì dùng cái đó. Điều quan trọng là ghi ngay tại chỗ, đủ ngày giờ và nơi chốn, vì trí nhớ về sau sẽ tự sửa chi tiết theo điều bạn muốn tin.
Vấn đề đã có sản phẩm giải rồi thì còn đáng sáng chế không?
Có thể vẫn đáng, nếu lời giải hiện có đắt, khó dùng, hoặc không hợp điều kiện ở Việt Nam. Nhiều sáng chế tốt là làm lại một thứ đã có cho đúng với một nhóm người bị bỏ quên.
Làm sao biết người khác cũng gặp vấn đề giống mình?
Hỏi thêm vài người cùng nghề ở nơi khác và xem họ có tự chế tạm hay không. Nếu nhiều người không quen nhau mà cùng xoay xở một kiểu, đó là dấu hiệu vấn đề có thật và khá phổ biến.
Mất bao lâu để tìm được một vấn đề tốt?
Không có con số chung. Có người đứng một buổi đã thấy, có người phải theo một nghề vài tháng. Thời gian này không phí, vì chọn đúng vấn đề giúp bạn đỡ được nhiều tháng làm sai về sau.
