Trước khi sáng chế, hãy viết vấn đề thành đúng một câu: ai, đang làm việc gì, vướng ở chỗ nào, và muốn đạt được điều gì, tuyệt đối chưa nhắc tới lời giải. Một câu phát biểu tốt mở ra nhiều hướng giải, còn một câu phát biểu tồi thì đã khoá bạn vào một hướng trước khi bạn kịp nghĩ.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Mình từng mất cả tháng loay hoay với một đề bài mà sau này mới nhận ra nó được viết sai từ chữ đầu tiên. Tập này mình nói về kỹ năng nghe thì nhỏ nhưng quyết định rất nhiều: đặt đề bài cho chính mình.
Vì sao cách phát biểu vấn đề quyết định lời giải?
Thử so hai câu. Câu thứ nhất: làm một cái máy bóc vỏ tỏi nhanh hơn. Câu thứ hai: người làm bếp muốn có tỏi sạch vỏ để nấu mà không mất nhiều thời gian và không ám mùi tay. Hai câu nói về cùng một chuyện, nhưng mở ra những thế giới khác nhau.
Câu thứ nhất đã quyết định lời giải là một cái máy, và việc là bóc vỏ. Bạn chỉ còn nghĩ về lưỡi dao, trục quay, tốc độ. Câu thứ hai để ngỏ khả năng lời giải là cách bảo quản tỏi, là cách trồng giống tỏi dễ bóc, là cách chế biến tỏi đã bóc sẵn, hay là một cái máy.
Người sáng chế giỏi thường dành khá nhiều thời gian cho việc viết đi viết lại câu đề bài. Nhìn từ ngoài thì trông như chưa làm gì, nhưng thật ra đó là lúc quan trọng nhất.
Nhớ một mẹo nhỏ: nếu câu đề bài của bạn có tên một món đồ, như máy, cái kẹp, ứng dụng, thì rất có thể bạn đã gài lời giải vào.
Một câu đề bài tốt có những phần nào?
Phần thứ nhất là người. Không phải mọi người, mà một nhóm cụ thể: người bán hàng rong, giáo viên mầm non, nông dân trồng thanh long. Nhóm người quyết định điều kiện, sức lực, tiền bạc, thói quen mà lời giải phải hợp.
Phần thứ hai là việc họ đang làm, mô tả bằng động từ. Chở, cân, rửa, xếp, dạy, ghi. Động từ giúp bạn nghĩ về hành động chứ không nghĩ về đồ vật.
Phần thứ ba là chỗ vướng: mất thời gian ở đâu, mệt ở đâu, hỏng ở đâu, nguy hiểm ở đâu. Càng cụ thể càng tốt. Không phải khó dùng, mà là phải dùng hai tay trong khi một tay đang giữ hàng.
Phần thứ tư là điều họ thật sự muốn đạt, và cả những điều không được đánh đổi. Muốn nhanh hơn nhưng không được làm dập trái. Muốn nhẹ hơn nhưng vẫn phải rửa được bằng nước. Những ràng buộc này sẽ giúp bạn loại bớt lời giải sau này.
Đề bài quá rộng và đề bài quá hẹp
Đề bài quá rộng nghe rất hào hứng nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Giúp nông dân đỡ vất vả là một mong muốn đẹp, không phải một đề bài. Bạn cần thu hẹp tới mức hình dung được một người, một buổi làm việc, một động tác.
Đề bài quá hẹp thì ngược lại, dễ bắt đầu nhưng dễ bỏ lỡ lời giải tốt hơn. Làm cán cuốc nhẹ hơn là đề bài hẹp. Có khi vấn đề thật là phải cuốc nhiều, và lời giải là không cần cuốc.
Một cách luyện là viết đề bài ba lần ở ba cỡ: một bản rộng, một bản vừa, một bản hẹp. Rồi đặt chúng cạnh nhau. Thường bản vừa là bản để làm việc, bản rộng để nhắc mục tiêu, bản hẹp để bắt tay thử ngay tuần này.
Mở rộng bằng cách hỏi để làm gì. Thu hẹp bằng cách hỏi cụ thể là lúc nào, ai, ở đâu.
Những lỗi hay gặp khi viết đề bài
Lỗi đầu tiên là viết theo góc của người làm ra chứ không theo góc của người dùng. Làm sao bán được nhiều máy hơn là đề bài kinh doanh, không phải đề bài sáng chế. Hãy luôn đặt người dùng làm chủ ngữ.
Lỗi thứ hai là dùng từ mơ hồ. Tiện lợi, thông minh, hiện đại, tối ưu. Những chữ này không giúp bạn biết phải làm gì. Thay bằng những gì đo được hoặc thấy được: ít bước hơn, không cần cúi, dùng được khi tay ướt.
Lỗi thứ ba là nhồi quá nhiều mục tiêu vào một câu. Nhanh hơn, rẻ hơn, nhẹ hơn, đẹp hơn, bền hơn. Khi mọi thứ đều quan trọng thì không có gì quan trọng. Chọn một hai điều chính, còn lại để làm ràng buộc phụ.
Lỗi thứ tư là không bao giờ sửa đề bài. Đề bài không phải khẩu hiệu treo tường. Sau mỗi lần đi quan sát hay thử bản mẫu, bạn nên đọc lại và sửa cho đúng với điều mới hiểu.
Dùng câu đề bài trong suốt quá trình sáng chế
Mình hay viết câu đề bài lên trang đầu của sổ, và mỗi khi bế tắc thì quay lại đọc. Nhiều lần bế tắc không phải vì thiếu ý, mà vì mình đã trôi khỏi đề bài lúc nào không hay, đang giải một chuyện khác.
Câu đề bài cũng là thứ bạn kể cho người cùng làm. Một câu rõ giúp cả nhóm cùng hướng, tránh cảnh mỗi người hiểu vấn đề một kiểu rồi cãi nhau về lời giải.
Khi đi hỏi ý kiến chuyên gia, đọc cho họ câu đề bài trước khi cho xem bản mẫu. Họ sẽ góp ý đúng hơn, vì biết bạn đang nhắm tới đâu.
Bạn thử lấy ý tưởng đang ấp ủ, xoá hết tên món đồ trong đó đi, và xem câu còn lại có phải là một vấn đề thật hay không.
Câu hỏi thường gặp
Phát biểu vấn đề khác gì với viết mô tả sáng chế khi nộp đơn?
Phát biểu vấn đề là việc cho chính bạn, trước khi có lời giải. Bản mô tả sáng chế khi nộp đơn cũng có phần nêu vấn đề kỹ thuật, nhưng viết theo khuôn pháp lý và thường cần đại diện sở hữu công nghiệp giúp.
Có nên phát biểu vấn đề bằng câu hỏi không?
Nên thử. Dạng câu hỏi bắt đầu bằng làm thế nào để giúp đầu óc chuyển sang tìm cách. Chỉ cần nhớ đừng gài sẵn lời giải vào phần sau của câu hỏi.
Một sáng chế có thể giải nhiều vấn đề cùng lúc không?
Có thể, nhưng khi bắt đầu nên nhắm một vấn đề chính. Những lợi ích khác thường tự đến sau. Nhắm nhiều thứ ngay từ đầu dễ khiến bản mẫu phức tạp và khó thử.
Ai nên đọc câu đề bài của mình để góp ý?
Người thật sự gặp vấn đề đó là quan trọng nhất. Nếu họ đọc và nói đúng rồi, chính là vậy, bạn đang đi đúng. Nếu họ ngập ngừng, hãy hỏi họ sẽ viết lại thế nào.
Viết đề bài có mất nhiều thời gian không?
Viết một câu thì nhanh, viết một câu đúng thì có thể mất vài lần đi quan sát. Thời gian đó thường ngắn hơn nhiều so với thời gian làm lại một bản mẫu sai hướng.
