Người sáng chế giải sai bài toán chủ yếu vì ba lý do: nghe vấn đề qua lời kể thay vì tự nhìn, xử lý triệu chứng thay vì nguyên nhân, và phải lòng lời giải trước khi hiểu hết vấn đề. Tránh được ba lỗi này bằng cách đến tận nơi, hỏi vì sao cho tới gốc và đưa lời giải thô cho người dùng thật càng sớm càng tốt.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Ai làm lâu cũng có ít nhất một món đồ nằm trong kho, làm rất công phu, chạy rất tốt, chỉ có điều nó giải một bài toán không ai cần giải. Tập này mình mổ xẻ vì sao chuyện đó xảy ra nhiều như vậy.
Lỗi thứ nhất: nhận đề bài qua lời kể
Hình dung một anh chủ xưởng đóng gói gọi bạn tới và nói: công nhân dán thùng chậm quá, em làm giúp anh cái máy dán thùng. Nghe rất rõ ràng. Bạn về làm máy, ba tháng sau mang tới, máy chạy tốt, nhưng xưởng vẫn trễ đơn như cũ.
Vì sao? Vì khi bạn chịu khó đứng ở xưởng một ngày, có thể bạn sẽ thấy công nhân dán thùng không chậm. Họ chậm vì phải chờ hàng từ khâu trước, chờ phiếu xuất kho, chờ người kiểm đếm. Dán thùng chỉ là chỗ dễ nhìn thấy nhất.
Người kể không cố tình sai. Họ kể cái họ thấy từ chỗ đứng của họ. Chủ xưởng đi ngang qua khâu dán thùng mỗi ngày nên nhớ nó. Nhưng chỗ đứng của một người không bao giờ nhìn thấy trọn cả hệ thống.
Nên lời kể chỉ là điểm bắt đầu. Hãy coi đó là giả thuyết, rồi tự đi kiểm bằng mắt mình.
Lỗi thứ hai: chữa triệu chứng thay vì nguyên nhân
Triệu chứng là cái hiện ra: máy hay nóng, hàng hay vỡ, người hay mỏi lưng. Nguyên nhân nằm sâu hơn: máy nóng vì đặt sát tường không có gió, hàng vỡ vì thùng xếp quá cao, mỏi lưng vì bàn thấp.
Sáng chế nhắm vào triệu chứng thường cho ra những món đồ phụ, gắn thêm vào hệ thống cũ. Một cái quạt gắn vào máy, một tấm đệm lót cho hàng, một cái đai đeo lưng. Chúng có ích, nhưng chúng không làm vấn đề biến mất.
Cách nhận biết là tự hỏi: nếu mình làm xong lời giải này, cái khó ban đầu còn đó không, hay chỉ bớt đau. Nếu chỉ bớt đau, có thể còn một tầng sâu hơn đáng đào.
Không phải lúc nào cũng phải đào tới gốc. Có khi gốc quá lớn, như cả cách tổ chức một nhà máy, và một món đồ giảm đau là đủ tốt. Nhưng hãy chọn điều đó một cách có ý thức, chứ không phải vì không biết là còn tầng sâu hơn.
Lỗi thứ ba: phải lòng lời giải quá sớm
Người sáng chế thường nghĩ ra lời giải rất nhanh, gần như ngay khi nghe vấn đề. Đó vừa là tài năng vừa là cái bẫy. Một khi đã có hình ảnh cái máy trong đầu, mọi thông tin mới sẽ bị lọc qua câu hỏi nó có hợp với cái máy của mình không.
Dấu hiệu bạn đã phải lòng lời giải là khi người dùng góp ý, bạn giải thích thay vì lắng nghe. Họ nói cái này nặng quá, bạn trả lời vì cần khung thép cho chắc. Họ nói chỗ này khó với tới, bạn nói quen rồi sẽ dễ.
Một cách tự chữa là cố tình nghĩ ra ba lời giải khác nhau hẳn cho cùng vấn đề trước khi làm cái nào. Không cần làm cả ba, chỉ cần nghĩ ra. Việc đó nhắc bạn rằng lời giải đầu tiên chỉ là một trong nhiều khả năng.
Và thử đổi vai: nếu người khác mang lời giải này tới cho bạn, bạn sẽ chê nó ở điểm nào.
Thử sớm để biết mình đang giải đúng hay sai
Cách chắc nhất để phát hiện mình giải sai là để thực tế nói. Làm một bản thử thật thô, chỉ đủ để kiểm ý chính, rồi mang tới đúng chỗ người ta làm việc. Đừng thử ở nhà mình, đừng thử với bạn bè.
Với ví dụ xưởng đóng gói, trước khi làm máy dán thùng, bạn có thể cho hai công nhân dán thùng bằng tay với một dụng cụ đơn giản mượn ở đâu đó, xem tổng thời gian đơn hàng có đổi không. Nếu không đổi, bạn vừa tiết kiệm ba tháng.
Thử sớm cũng giúp bạn tách được hai câu hỏi hay bị trộn: lời giải của mình có chạy không, và chạy rồi thì có giải được vấn đề không. Câu hỏi đầu là chuyện kỹ thuật. Câu hỏi sau mới là chuyện sáng chế có giá trị hay không.
Nhiều người chỉ trả lời câu đầu rồi tưởng là xong.
Khi phát hiện mình đã giải sai
Đừng vội vứt. Một lời giải sai cho bài toán này có thể là lời giải đúng cho một bài toán khác. Cái máy dán thùng của bạn có thể không cứu được xưởng kia, nhưng lại hợp với một xưởng khác mà khâu dán đúng là nút thắt.
Quan trọng hơn là rút ra điều gì đã khiến mình hiểu sai. Mình đã tin lời ai. Mình đã bỏ qua dấu hiệu nào. Ghi vào sổ, vì lỗi này rất hay lặp lại ở lần sau.
Nói thẳng với người đã giao việc cũng quan trọng. Nhận là mình giải chưa đúng chỗ, kể lại điều mới thấy, thường người ta tôn trọng bạn hơn là khi bạn cố bán cho họ thứ không giúp được gì.
Bạn thử nhớ lại lần gần nhất mình làm xong một việc mà không ai dùng, lúc đó mình đã nghe đề bài từ ai và đã tự kiểm lại đề bài chưa?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt triệu chứng với nguyên nhân gốc?
Hỏi nếu bỏ được cái này thì vấn đề có hết hẳn không. Nếu vẫn còn, đó là triệu chứng. Hỏi vì sao nhiều lần liên tiếp cũng giúp bạn đi từ cái hiện ra tới cái gây ra.
Người đặt hàng một sáng chế nói rất chắc chắn, có nên tin?
Nên tôn trọng nhưng vẫn tự kiểm. Người đặt hàng hiểu mục tiêu của họ rõ nhất, nhưng không nhất thiết hiểu đúng nguyên nhân. Hãy xin phép quan sát trước khi nhận làm.
Có nên làm theo đúng yêu cầu dù thấy họ giải sai?
Nếu là hợp đồng gia công, bạn có thể làm đúng yêu cầu nhưng nên nói rõ điều bạn thấy bằng văn bản. Nếu là sáng chế của chính bạn, đừng bỏ công vào một hướng bạn đã biết là sai.
Giải sai bài toán có phải là thất bại vô ích?
Không hẳn. Nếu bạn phát hiện sớm và rút ra được vì sao mình hiểu sai, đó là thất bại có ích. Nó chỉ vô ích khi bạn làm tới cùng mà vẫn không biết vì sao không ai dùng.
Có công cụ nào giúp nhìn thấy cả hệ thống thay vì một chỗ?
Cách đơn giản nhất là vẽ tay đường đi của một sản phẩm hay một đơn hàng từ đầu đến cuối, ghi chỗ nào phải chờ và chờ bao lâu. Bản vẽ thô như vậy thường cho thấy nút thắt thật nằm ở đâu.
