Nếu bạn mới bắt đầu, hãy sáng chế trong nghề hoặc đời sống mà bạn hiểu rõ nhất. Ở đó bạn nhìn thấy vấn đề thật, biết người dùng nghĩ gì và thử được nhanh. Nhảy sang lĩnh vực lạ có một lợi thế là con mắt mới, không bị thói quen che, nhưng chỉ nên làm khi có người trong nghề đi cùng.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Có một câu hỏi mình nhận được khá nhiều từ người trẻ học kỹ thuật: em không có nghề gì ngoài đi học, vậy em sáng chế cái gì. Và ngược lại, từ những người làm nghề lâu năm: anh chỉ biết nghề này, liệu có sáng chế được không. Tập này dành cho cả hai.
Lợi thế của người sáng chế trong chính nghề mình
Lợi thế lớn nhất là bạn đã trả học phí rồi. Những năm làm nghề cho bạn biết chỗ nào hay hỏng, việc gì mất thời gian, khách hàng than gì, đồ nghề nào dùng dở. Người ngoài phải đứng quan sát hàng tháng mới thấy được một phần.
Lợi thế thứ hai là bạn thử được ngay. Một người thợ may nghĩ ra cái cữ gấp mép mới có thể thử trên máy của mình chiều nay. Không cần xin phép ai, không cần hẹn ai.
Lợi thế thứ ba là người trong nghề tin bạn hơn. Khi bạn mang dụng cụ mới tới cho đồng nghiệp, họ biết bạn hiểu công việc, nên sẵn lòng thử. Người ngoài mang tới thì thường bị nghi ngờ trước.
Và cuối cùng, bạn biết khi nào lời giải đủ tốt. Người ngoài hay làm quá tay hoặc thiếu tay, vì không có cảm giác nghề để biết đâu là vừa.
Điểm mù của người làm nghề quá lâu
Mặt trái của kinh nghiệm là thói quen. Làm một việc tới lần thứ mười nghìn, bạn không còn thấy nó là việc khó nữa. Những cái vướng đã thành một phần của nghề, như cái câu nghề nào chẳng vậy.
Người làm lâu cũng hay có sẵn một bộ lời giải trong đầu, những cách mà nghề đã dùng từ đời trước. Khi gặp vấn đề mới, họ với tay lấy lời giải cũ, ít khi nghĩ tới một cách hoàn toàn khác.
Một mẹo để phá điểm mù là dạy nghề cho người mới. Khi giải thích cho một người học việc, bạn sẽ phải nói ra những điều mình đã làm theo quán tính, và chính câu hỏi ngây ngô của họ, sao phải làm vậy hả chú, có khi mở ra cả một hướng sáng chế.
Mẹo thứ hai là để ý người mới vào nghề vụng ở đâu. Chỗ họ vụng thường là chỗ nghề đang đòi hỏi quá nhiều tay nghề cho một việc lẽ ra có thể dễ hơn.
Khi nào con mắt người ngoài có giá trị?
Người ngoài ngành không biết cái gì là không thể, nên đôi khi họ hỏi những câu mà người trong nghề đã thôi hỏi từ lâu. Nhiều sáng chế hay ra đời khi một người mang cách làm của ngành này sang ngành kia.
Ví dụ một người làm trong ngành in bao bì có thể nhìn cách người nông dân đánh dấu cây giống và nghĩ ra một cách đánh dấu bền hơn, rẻ hơn, vì họ biết về mực và vật liệu mà người nông dân không biết.
Nhưng giá trị đó chỉ thành hiện thực khi người ngoài chịu học đủ sâu về nghề mới. Nếu không, họ dễ mang tới lời giải hay về kỹ thuật mà không hợp với thực tế, như dụng cụ dùng không được khi trời mưa, hay cần điện ở nơi không có điện.
Nên lợi thế người ngoài là ở chỗ đặt câu hỏi và mang vật liệu, kỹ thuật từ nơi khác tới, không phải ở chỗ tự quyết định lời giải.
Cách kết hợp: người trong nghề và người có kỹ thuật
Mô hình mình thấy hiệu quả nhất là một cặp: một người hiểu nghề sâu và một người có kỹ thuật làm ra đồ. Người hiểu nghề giữ đề bài và nói thẳng khi lời giải không hợp. Người có kỹ thuật mở ra những khả năng mà người trong nghề không biết là có.
Cặp đôi như vậy cần thống nhất sớm về cách chia công và chia quyền nếu sáng chế thành công. Chuyện này nghe kỳ khi mọi thứ còn là ý tưởng, nhưng nói trước thì dễ, để sau mới nói thì rất khó.
Nếu bạn là người trẻ có kỹ thuật mà chưa có nghề, hãy đi tìm một người có nghề chịu dạy bạn. Đứng xưởng với họ vài tuần, làm phụ việc, đừng vội đưa ý tưởng. Bạn sẽ ngạc nhiên vì mình học được bao nhiêu.
Nếu bạn là người có nghề mà không rành kỹ thuật, hãy tìm một người trẻ ham làm đồ, ở trường nghề, ở câu lạc bộ chế tạo, hay ngay trong họ hàng.
Vậy nên bắt đầu ở đâu?
Với người mới, lời khuyên của mình khá rõ: bắt đầu ở nơi bạn hiểu nhất và thử được nhanh nhất. Có thể là nghề đang làm, có thể là việc nhà, có thể là sở thích như câu cá, trồng lan, nuôi ong. Chỗ nào bạn đã bỏ nhiều giờ nhất, chỗ đó có vấn đề bạn thấy rõ nhất.
Hoàn thành trọn vẹn một vòng nhỏ, từ vấn đề tới bản mẫu tới người dùng thử, sẽ dạy bạn phương pháp. Có phương pháp rồi, bạn mới đủ vững để sang lĩnh vực lạ.
Khi đã sang lĩnh vực lạ, hãy đi chậm hơn lúc đầu. Dành nhiều thời gian học nghề hơn thời gian làm đồ. Và luôn có một người trong nghề để hỏi.
Bạn thử nghĩ xem, trong những việc mình làm mỗi tuần, việc nào mình đã làm nhiều tới mức không còn thấy nó phiền nữa?
Câu hỏi thường gặp
Không có nghề gì thì có sáng chế được không?
Được. Ai cũng có đời sống hằng ngày với việc nhà, đi lại, học tập, chăm sóc người thân. Đó đều là nơi có vấn đề thật mà bạn hiểu rõ và thử được ngay.
Người lớn tuổi làm nghề lâu có hợp để sáng chế không?
Rất hợp, vì họ có kho hiểu biết mà người trẻ không có. Điều cần là có người giúp phần kỹ thuật và có thói quen ghi chép lại ý tưởng.
Kết hợp hai ngành để sáng chế thì nên bắt đầu thế nào?
Chọn một vấn đề cụ thể ở ngành thứ nhất, rồi hỏi ngành thứ hai đã giải chuyện tương tự bằng cách nào. Sau đó mang lời giải về thử ngay ở hoàn cảnh thật của ngành thứ nhất.
Sáng chế trong lúc làm thuê ở công ty có phải của mình không?
Chưa chắc. Tuỳ hợp đồng lao động và việc sáng chế có thuộc nhiệm vụ được giao hay dùng nguồn lực của công ty hay không. Nên đọc kỹ hợp đồng và hỏi đại diện sở hữu công nghiệp trước khi đăng ký riêng.
Có nên rời nghề cũ để theo đuổi sáng chế toàn thời gian?
Với đa số người, không nên vội. Giữ công việc chính trong khi thử nhỏ giúp bạn có tiền và có chỗ để quan sát vấn đề. Chỉ nên tính khi sáng chế đã có người dùng thật và có dấu hiệu nuôi được mình.
