Một ý tưởng sáng chế đáng làm khi nó qua được vài câu hỏi rất thật: vấn đề có tồn tại không, người gặp vấn đề có chịu đổi thói quen không, vì sao chưa ai làm, bạn có làm được bản thử trong sức mình không, và nếu sai thì bạn mất những gì. Qua được cả năm thì đi tiếp, rớt một hai câu thì sửa ý tưởng trước đã.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Ai làm sáng chế cũng có một cuốn sổ đầy ý tưởng và chỉ đủ sức cho một hai cái. Tập này mình chia sẻ năm phép thử mình vẫn dùng để lọc, không phải để giết ý tưởng, mà để chọn cái đáng bỏ những buổi tối và những đồng tiền để dành.
Phép thử thứ nhất: vấn đề có thật hay chỉ mình thấy?
Nhiều ý tưởng sinh ra từ một lần bực mình của chính mình. Không có gì sai, nhưng bạn cần biết đó là nỗi bực của riêng bạn hay của nhiều người. Cách thử đơn giản là kể vấn đề, không kể lời giải, cho năm bảy người đúng đối tượng.
Nếu họ gật đầu và kể thêm chuyện của họ, sôi nổi, có chi tiết, đó là dấu hiệu tốt. Nếu họ chỉ ừ, ừ cũng đúng, rồi chuyển sang chuyện khác, vấn đề có thể chưa đủ đau với họ.
Để ý thêm xem họ đã từng thử giải chưa. Người đã mua một món gì đó, đã tự chế, đã nhờ người khác làm giúp, là người đang thật sự khổ. Người chưa từng làm gì thì thường chỉ khó chịu chút ít.
Phép thử này mất vài buổi cà phê, gần như không tốn gì, mà loại được khá nhiều ý tưởng đẹp nhưng không ai cần.
Phép thử thứ hai: người ta có chịu đổi thói quen?
Một thứ mới dù tốt tới đâu cũng bắt người dùng đổi cách làm. Và đổi cách làm luôn có giá: phải học, phải bỏ đồ cũ, phải chịu vụng trong vài ngày đầu. Sáng chế của bạn phải tốt hơn đủ nhiều để bù được cái giá đó.
Mình hay tự hỏi: nếu người ta đang làm việc này trong mười phút, cách mới của mình còn bao lâu. Nếu chỉ còn chín phút, gần như chắc không ai đổi. Nếu còn hai phút, hoặc làm được việc trước đây không làm nổi, thì có hy vọng.
Cũng đừng quên thói quen gắn với người khác. Một dụng cụ mới trong bếp nhà hàng phải hợp với cả đầu bếp chính, phụ bếp lẫn người rửa. Chỉ một người không chịu là món đồ sẽ nằm trong góc.
Nên câu hỏi không phải là cái của mình có tốt hơn không, mà là nó tốt hơn đủ nhiều chưa, với tất cả những người phải chạm vào nó.
Phép thử thứ ba: vì sao đến giờ chưa ai làm?
Đây là câu hỏi làm nhiều người khó chịu, nhưng rất đáng hỏi. Nếu vấn đề rõ và lời giải dễ, rất có thể đã có người làm rồi. Việc của bạn là tìm cho ra, bằng cách tra cứu sáng chế đã có và hỏi người trong nghề.
Nếu thật sự chưa ai làm, hãy tìm lý do. Có khi vì vật liệu trước đây quá đắt mà giờ đã rẻ. Có khi vì thị trường quá nhỏ với công ty lớn nhưng vừa đủ cho một xưởng nhỏ. Có khi vì người trong nghề không biết kỹ thuật, còn người biết kỹ thuật không hiểu nghề.
Những lý do như vậy là tin tốt. Chúng giải thích vì sao cơ hội còn đó và vì sao bạn có lợi thế.
Còn nếu lý do là có luật cấm, có rủi ro an toàn, hoặc từng có người làm rồi bỏ vì không ai mua, thì bạn cần nghe cho kỹ trước khi đi tiếp.
Phép thử thứ tư và thứ năm: sức mình và cái giá nếu sai
Phép thử thứ tư là hỏi bạn có làm được một bản thử thô trong sức mình không, với đồ nghề, tay nghề và quan hệ đang có. Không cần làm được bản hoàn chỉnh, chỉ cần làm được thứ đủ để thử ý chính.
Nếu bước đầu tiên đã cần một phòng thí nghiệm hay một khoản tiền lớn, ý tưởng không hẳn là dở, nhưng nó không hợp để bắt đầu lúc này. Bạn có thể cất lại, hoặc tìm một phiên bản nhỏ hơn thử được trước.
Phép thử thứ năm là viết ra cái giá nếu sai. Mất bao nhiêu buổi tối, bao nhiêu tiền, có ảnh hưởng tới gia đình và công việc chính không. Nhìn cái giá bằng chữ trên giấy giúp bạn đặt giới hạn trước khi lao vào.
Có giới hạn rõ, bạn sẽ dám thử hơn, vì biết mình không đặt cược tất cả vào một lần.
Ý tưởng rớt phép thử thì làm gì?
Rớt không có nghĩa là bỏ. Nhiều ý tưởng rớt phép thử thứ hai, nghĩa là chưa đủ tốt để người ta đổi, nhưng chỉ cần thay đổi một chút là qua. Có thể bạn đang nhắm sai nhóm người, hoặc giải một phần quá nhỏ của vấn đề.
Nếu rớt phép thử thứ nhất, vấn đề không có thật, thì nên thành thật với mình và cất ý tưởng vào sổ. Đừng cố thuyết phục người khác rằng họ đang khổ mà họ không biết.
Mình giữ một trang riêng tên là những ý tưởng tạm ngủ. Thỉnh thoảng đọc lại, có cái vẫn ngủ yên, có cái bỗng hợp với điều mình vừa học được.
Và bạn thử nghĩ xem, trong cuốn sổ của mình, ý tưởng nào bạn thương nhất mà chưa dám đem ra cho năm phép thử này chạm vào?
Câu hỏi thường gặp
Có nên đem ý tưởng sáng chế đi hỏi nhiều người không?
Nên hỏi về vấn đề nhiều hơn là kể lời giải. Kể vấn đề thì an toàn và cho bạn thông tin thật. Nếu phải kể chi tiết lời giải, hãy cân nhắc chuyện bảo hộ trước và chỉ kể với người cần thiết.
Ý tưởng sáng chế nào hợp với người mới bắt đầu?
Hợp nhất là ý tưởng trong nghề hoặc đời sống bạn hiểu rõ, làm được bản thử bằng đồ có sẵn, và có người dùng ở gần để thử. Để những ý tưởng cần vốn lớn cho sau khi bạn đã đi trọn một vòng nhỏ.
Nên theo đuổi mấy ý tưởng sáng chế cùng lúc?
Với người làm bán thời gian, một ý tưởng chính là vừa, có thể kèm một ý tưởng phụ để nghĩ khi bí. Theo nhiều cái cùng lúc dễ khiến cái nào cũng dở dang.
Người thân chê ý tưởng thì có nên dừng?
Không nên dừng chỉ vì bị chê, cũng không nên bỏ qua lời chê. Hãy hỏi xem họ chê vấn đề hay chê lời giải, và họ có phải là người gặp vấn đề đó không. Lời chê của đúng người dùng quý hơn lời khen của người ngoài.
Ý tưởng hay mà không có tiền làm thì sao?
Tìm phiên bản nhỏ nhất thử được bằng ít tiền, hoặc tìm người cùng làm có sẵn đồ nghề. Nếu vẫn không được, ghi chép thật kỹ và cất lại, nhiều ý tưởng chờ vài năm vẫn còn nguyên giá trị.
