Lời chê đáng nghe thường có ba đặc điểm: đến từ người thật sự gặp vấn đề mà bạn đang giải, chỉ ra một chỗ cụ thể, và lặp lại ở nhiều người không quen nhau. Lời chê có thể bỏ qua thường chung chung, đến từ người không liên quan tới vấn đề, hoặc chê chỉ vì ý tưởng lạ chứ không vì nó dở. Học phân biệt hai loại này giúp bạn vừa lắng nghe vừa không bị lung lay.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Ai làm cái gì mới cũng bị chê, có khi bị cười. Ở làng, ở xóm, ở cơ quan, người mang một món đồ lạ ra thường nhận về nhiều lời bàn tán hơn là lời khen. Tập này mình nói cách xử lý những lời đó cho có ích.
Vì sao cái mới hay bị chê?
Con người có xu hướng nghi ngờ cái lạ. Một cách làm đã quen, dù có vất vả, vẫn cho cảm giác an toàn. Một thứ mới đòi hỏi phải học, phải thay đổi, và có nguy cơ không chạy. Chê là phản ứng tự nhiên để giữ khoảng cách với rủi ro đó.
Một số người chê vì họ đã từng thấy nhiều thứ mới thất bại. Kinh nghiệm dạy họ hoài nghi. Lời chê của họ có khi rất có giá trị, vì họ biết những cách mà mọi thứ có thể hỏng.
Một số người chê vì cảm giác bị đe doạ. Nếu sáng chế của bạn làm thay đổi công việc của họ, họ có thể lo mất việc, mất vị trí. Lời chê này ít liên quan tới chất lượng sáng chế.
Và một số người chê đơn giản vì chê dễ hơn khen, hoặc vì muốn thể hiện mình hiểu biết. Loại này thì nghe cho biết rồi thôi.
Phân loại lời chê: ai nói, nói gì, bao nhiêu người nói
Câu hỏi đầu tiên là ai đang chê. Người chê có phải là người sẽ dùng sản phẩm không. Một bác nông dân chê cái cuốc mới nặng quá có giá trị hơn nhiều so với một người thành phố chưa cầm cuốc bao giờ chê nó xấu.
Câu hỏi thứ hai là chê cái gì. Lời chê cụ thể như chỗ tay cầm này trơn khi ướt thì dùng được ngay. Lời chê chung chung như trông không ổn hay cái này không được đâu thì cần hỏi thêm mới biết có gì bên trong.
Câu hỏi thứ ba là bao nhiêu người cùng chê một điều. Một người chê có thể là sở thích riêng. Năm người không quen nhau cùng chê một chỗ thì gần như chắc chắn chỗ đó có vấn đề.
Mình hay ghi lời chê vào sổ theo ba cột: ai nói, nói gì, và đã nghe điều này bao nhiêu lần. Sau vài tuần, bảng này cho thấy rõ những gì cần sửa.
Hỏi lại để lời chê chung chung thành cụ thể
Nhiều lời chê mơ hồ lại chứa thông tin quý, chỉ cần hỏi lại cho đúng. Khi ai đó nói cái này không được đâu, đừng cãi, hãy hỏi: anh chị thấy nó sẽ hỏng ở chỗ nào.
Có khi câu trả lời là một kinh nghiệm thật: hồi trước có người làm cái giống vậy, dùng được một mùa là gỉ hết. Đó là thông tin cực kỳ giá trị về vật liệu và môi trường.
Có khi câu trả lời là một nỗi lo: lỡ nó kẹp vào tay trẻ con thì sao. Đó là một vấn đề an toàn mà bạn cần xem xét.
Và có khi người ta không trả lời được gì cụ thể, chỉ là cảm giác. Lúc đó bạn biết lời chê này có thể để sang một bên.
Cách hỏi lại cũng làm người chê cảm thấy được tôn trọng. Nhiều người sau đó chuyển từ chê sang giúp.
Giữ vững mà không bịt tai
Có hai thái cực nguy hiểm. Một là nghe lời chê nào cũng thay đổi, và cuối cùng sản phẩm thành một thứ nửa vời cố làm vừa lòng mọi người. Hai là bịt tai với mọi lời chê, tin rằng người khác không hiểu mình.
Chỗ đứng đúng là tin vào vấn đề và mục tiêu, nhưng khiêm tốn về lời giải. Vấn đề bạn đã kiểm chứng qua nhiều người dùng thì giữ vững. Còn lời giải cụ thể, cách làm cụ thể, thì luôn sẵn lòng sửa khi có bằng chứng.
Khi bị chê, hãy tự hỏi: lời chê này nhắm vào vấn đề hay vào lời giải. Nếu nhắm vào lời giải và có lý, sửa lời giải. Nếu nhắm vào vấn đề, xem lại bằng chứng về vấn đề mà bạn đã có.
Và đừng để bị chê làm mất ngủ. Mỗi lời chê là một mẩu thông tin, không hơn không kém.
Khi người thân chê
Lời chê từ người thân thường khó nghe nhất, vì nó đi kèm cảm xúc. Có khi họ chê vì lo cho bạn, sợ bạn mất tiền, mất thời gian. Có khi họ chê vì không hiểu bạn đang làm gì.
Hãy tách nỗi lo của họ khỏi lời nhận xét về sáng chế. Nỗi lo thì giải quyết bằng cách nói rõ ngân sách thử sai, điều kiện dừng. Nhận xét về sáng chế thì xử lý như mọi lời chê khác: họ có phải người dùng không, họ chỉ ra chỗ nào cụ thể.
Mời họ tham gia thử bản mẫu. Khi người thân được cầm, được dùng, được góp ý, họ thường chuyển từ người chê thành người ủng hộ, hoặc chỉ ra những điều mà người ngoài không dám nói thẳng.
Bạn thử nhớ lại lời chê làm mình khó chịu nhất về một ý tưởng của mình: bây giờ nhìn lại, trong lời đó có điều gì đúng không?
Câu hỏi thường gặp
Có nên tránh cho người hay chê xem sáng chế?
Không nên tránh hẳn, vì người hay hoài nghi thường nhìn ra những điểm yếu người khác bỏ qua. Nhưng đừng để họ là người duy nhất bạn hỏi ý kiến, hãy cân bằng với người dùng thật.
Bị chê trên mạng xã hội thì xử lý thế nào?
Lời chê trên mạng thường đến từ người không phải người dùng và không có bối cảnh. Đọc để lọc những lời cụ thể có ích, bỏ qua phần còn lại, và không nên tranh cãi dài.
Làm sao biết mình đang bịt tai với góp ý?
Nếu bạn thấy mình thường giải thích thay vì hỏi lại khi bị chê, hoặc nhiều người cùng chỉ ra một điều mà bạn vẫn chưa thay đổi gì, có thể bạn đang bịt tai.
Người lớn tuổi trong làng chê thì có nên nghe?
Nên nghe kỹ, vì họ thường có kinh nghiệm về đất, nước, thời tiết và cách người ta dùng đồ trong thực tế. Lời chê của họ hay chứa những bài học mà sách vở không có.
Được khen nhiều thì có đáng tin hơn bị chê?
Không hẳn. Lời khen chung chung thường ít thông tin hơn lời chê cụ thể. Hãy chú ý hành động của người dùng, như họ có dùng tiếp, có giới thiệu người khác không, hơn là lời khen hay chê.
