Thất bại có ích là thất bại đến sớm, tốn ít, trả lời được một câu hỏi rõ ràng, và để lại một bài học viết được thành chữ. Thất bại vô ích thì ngược lại: đến muộn khi đã bỏ nhiều công sức, tốn nhiều tiền, không biết vì sao hỏng, và nhiều khi lặp lại đúng cái sai mà mình hoặc người khác đã biết từ trước. Người sáng chế không tránh được thất bại, nhưng chọn được loại thất bại nào.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Mở nhóm bài về thất bại, mình không muốn nói những câu kiểu thất bại là mẹ thành công. Câu đó chỉ đúng một nửa. Có những thất bại dạy bạn rất nhiều, và có những thất bại chỉ lấy đi tiền và sức mà không cho lại gì. Tập này mình phân biệt hai loại đó.
Bốn dấu hiệu của thất bại có ích
Dấu hiệu thứ nhất là nó đến sớm. Một bản mẫu bìa hỏng sau một buổi tối cho bạn biết điều cần biết khi bạn mới bỏ ra một buổi tối. Cũng bài học đó mà đến sau khi đã làm khuôn thì giá đắt gấp nhiều lần.
Dấu hiệu thứ hai là nó rẻ, không chỉ về tiền mà cả về thời gian, sức khoẻ, quan hệ. Một thất bại khiến gia đình bạn căng thẳng cả tháng không phải là rẻ, dù chỉ tốn ít tiền.
Dấu hiệu thứ ba là nó trả lời một câu hỏi. Bạn thử để biết lực kẹp có đủ không, và nó không đủ. Giờ bạn biết. Câu hỏi càng rõ trước khi thử, thất bại càng dạy được nhiều.
Dấu hiệu thứ tư là bài học ghi được thành một câu. Lò xo cỡ này quá mềm cho túi nặng hơn một mức nào đó. Nếu sau thất bại bạn chỉ nói được là không được, thì bạn chưa học được gì.
Vì sao thất bại vô ích lại phổ biến?
Nguyên nhân lớn nhất là làm quá nhiều trước khi thử. Người ta dồn mọi thứ vào một lần ra mắt lớn, và khi hỏng thì hỏng tất cả cùng lúc, không biết phần nào gây ra.
Nguyên nhân thứ hai là không có câu hỏi trước khi thử. Làm xong rồi xem sao. Kết quả tốt thì mừng, kết quả xấu thì buồn, nhưng không biết rút ra điều gì cụ thể.
Nguyên nhân thứ ba là không tìm hiểu trước. Rất nhiều thất bại có thể tránh bằng vài giờ tra cứu hoặc một cuộc nói chuyện với người trong nghề. Họ đã thử, đã hỏng, đã biết. Mình thì phải hỏng lại mới biết.
Nguyên nhân thứ tư là không ghi lại. Thất bại xảy ra, bạn buồn vài ngày, rồi quên. Vài tháng sau, bạn hoặc đồng đội lặp lại y hệt.
Biến thất bại vô ích thành thất bại có ích
Chia nhỏ. Thay vì một lần thử lớn, làm nhiều lần thử nhỏ, mỗi lần kiểm một phần. Nếu hỏng, bạn biết chính xác phần nào.
Hỏi trước khi thử. Viết ra câu hỏi và kết quả mình dự đoán. Sau khi thử, so với dự đoán. Chỗ lệch giữa dự đoán và thực tế là nơi bạn học được nhiều nhất.
Tìm hiểu trước khi làm. Tra cứu sáng chế đã có, hỏi người trong nghề, đọc về những lần thử của người khác. Học từ thất bại của người khác là cách rẻ nhất.
Ghi lại sau khi thử. Không chỉ kết quả mà cả phỏng đoán nguyên nhân và bước tiếp theo.
Làm được bốn việc này, phần lớn thất bại của bạn sẽ chuyển từ loại vô ích sang loại có ích, và tổng số thất bại lớn có lẽ cũng giảm đi.
Thất bại lớn vẫn có thể có ích
Đôi khi dù cẩn thận, bạn vẫn gặp thất bại lớn. Sản phẩm ra thị trường không ai mua. Một đối tác rút lui. Một lỗi kỹ thuật không lường trước được.
Ngay cả những lúc đó, bạn vẫn chọn được cách phản ứng. Ngồi lại, đọc lại toàn bộ ghi chép, tìm những quyết định then chốt đã dẫn tới đây. Ở mỗi quyết định, hỏi: lúc đó mình biết gì, lẽ ra nên biết gì, làm sao để biết sớm hơn.
Viết ra những bài học đó, không phải để tự trách mà để lần sau làm khác. Chia sẻ với người cùng làm, với những người sáng chế khác nếu được. Bài học của bạn có thể cứu người khác khỏi một thất bại tương tự.
Và đừng để một thất bại lớn định nghĩa bạn. Rất nhiều người sáng chế giỏi có trong quá khứ những dự án thất bại nặng nề. Điều khác biệt là họ học được gì và có tiếp tục hay không.
Thái độ với thất bại trong gia đình và đội nhóm
Ở nhiều gia đình Việt, thất bại gắn với chuyện mất mặt, bị bàn tán. Người sáng chế phải chịu thêm áp lực đó, ngoài chuyện mất tiền mất công.
Nói chuyện với gia đình từ đầu về cách mình làm: thử nhỏ, mất ít, học nhanh. Khi người thân hiểu rằng mỗi lần hỏng là một phần của kế hoạch, họ sẽ bớt lo lắng hơn.
Trong đội nhóm, người dẫn dắt cần làm gương. Kể thất bại của chính mình trước, cảm ơn người phát hiện ra lỗi, không đổ lỗi cho người thử. Khi mọi người sợ bị trách, họ sẽ giấu thất bại, và đó là lúc thất bại vô ích bắt đầu tích tụ.
Bạn thử nhớ lại thất bại gần nhất trong việc mình làm: nó là loại có ích hay vô ích, và nếu là vô ích, bước nào mình có thể làm khác để nó trở thành có ích?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một thất bại đã đủ rẻ?
Hãy hỏi nếu nó hỏng, bạn có vui vẻ làm lại được ngay tuần sau không. Nếu có, nó đủ rẻ. Nếu phải mất nhiều tháng mới gượng dậy được, hãy chia nhỏ lần thử đó ra.
Thất bại nhiều có phải là dấu hiệu không hợp làm sáng chế?
Không. Người sáng chế tích cực thường thất bại nhiều hơn người khác, vì họ thử nhiều hơn. Điều quan trọng là thất bại có dạy bạn điều mới không.
Có nên kể thất bại của mình công khai?
Kể những bài học chung là hữu ích cho cộng đồng. Nhưng cẩn thận với chi tiết kỹ thuật của sáng chế chưa được bảo hộ, vì kể ra có thể làm lộ thông tin quan trọng.
Làm sao giữ tinh thần sau nhiều lần thất bại?
Nhìn lại quãng đường đã đi qua ghi chép, chia sẻ với người cùng chí hướng, và đặt mục tiêu nhỏ có thể đạt được. Nghỉ ngơi đúng lúc cũng là một phần của việc giữ sức lâu dài.
Thất bại có giúp gì cho việc xin tài trợ hay đầu tư?
Nhà đầu tư và quỹ hỗ trợ có kinh nghiệm thường đánh giá cao người biết học từ thất bại. Kể rõ bạn đã thử gì, hỏng ra sao và đã thay đổi thế nào cho thấy bạn làm việc có phương pháp.
