Có ba con đường chính để đưa sáng chế ra thị trường. Tự sản xuất cho bạn kiểm soát và phần lợi lớn nhất, nhưng cần vốn, cần người, và bạn chịu toàn bộ rủi ro kinh doanh. Cấp phép là cho doanh nghiệp khác dùng sáng chế, bạn vẫn giữ quyền và nhận phí. Chuyển nhượng là bán hẳn quyền sở hữu. Chọn đường nào tuỳ vào vốn, sức, và việc bạn muốn tiếp tục làm người sáng chế hay trở thành người kinh doanh.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Mở nhóm bài cuối về thương mại hoá, mình muốn nói trước một điều: có bằng sáng chế mới là một nửa đường. Nửa còn lại là làm sao để sáng chế tới tay người dùng và mang lại giá trị. Và đây là nửa mà nhiều người sáng chế giỏi kỹ thuật lại lúng túng nhất.
Tự sản xuất: kiểm soát nhiều, rủi ro nhiều
Tự sản xuất nghĩa là bạn lập hoặc dùng doanh nghiệp của mình để làm ra và bán sản phẩm. Bạn quyết định mọi thứ: chất lượng, giá, kênh bán, thương hiệu. Nếu thành công, phần lợi thuộc về bạn nhiều nhất.
Nhưng bạn cũng phải lo mọi thứ: vốn làm khuôn và nhập nguyên liệu, nhà xưởng hoặc thuê gia công, nhân sự, bán hàng, kế toán, bảo hành, công nợ. Đó là một nghề hoàn toàn khác với nghề sáng chế.
Con đường này hợp khi bạn có vốn hoặc huy động được, có năng lực hoặc có đồng đội giỏi kinh doanh, và thị trường đủ gần, đủ rõ để bạn tiếp cận.
Nó cũng hợp khi sản phẩm đơn giản, quy mô nhỏ có thể bắt đầu, như một dụng cụ bán qua mạng hay qua đại lý địa phương, không cần nhà máy lớn.
Cấp phép: giữ quyền, nhận phí
Cấp phép nghĩa là bạn cho phép một doanh nghiệp khác sử dụng sáng chế, trong phạm vi, thời hạn, lãnh thổ nhất định, và họ trả phí cho bạn. Phí có thể là một khoản cố định, một phần trên mỗi sản phẩm bán ra, hoặc kết hợp.
Bạn không phải lo sản xuất, bán hàng. Doanh nghiệp được cấp phép làm việc đó bằng năng lực sẵn có của họ. Bạn tập trung vào việc tiếp theo, có thể là sáng chế mới.
Nhược điểm là phần lợi của bạn nhỏ hơn nhiều so với tự làm, và bạn phụ thuộc vào năng lực, sự trung thực của bên được cấp phép. Nếu họ làm kém, sáng chế của bạn cũng mang tiếng.
Con đường này hợp khi có doanh nghiệp đã sẵn sàng về sản xuất và kênh bán trong lĩnh vực đó, và bạn là người thích sáng chế hơn thích kinh doanh.
Chuyển nhượng: bán hẳn
Chuyển nhượng là bán toàn bộ quyền sở hữu sáng chế cho người khác. Bạn nhận một khoản tiền, và từ đó sáng chế thuộc về họ. Bạn vẫn là tác giả, được ghi tên, nhưng không còn quyền khai thác.
Ưu điểm là nhận tiền ngay, không còn phải lo phí duy trì, không còn rủi ro. Nhược điểm là nếu sáng chế thành công lớn sau này, bạn không được hưởng thêm, trừ khi hợp đồng có điều khoản riêng.
Con đường này hợp khi bạn cần tiền ngay, không có điều kiện khai thác, hoặc sáng chế nằm ngoài hướng đi chính của bạn.
Ở Việt Nam, việc chuyển nhượng quyền sở hữu sáng chế cần làm hợp đồng bằng văn bản và đăng ký theo thủ tục mới có hiệu lực. Hỏi đại diện sở hữu công nghiệp.
Những câu hỏi giúp chọn
Bạn muốn dành năm năm tới làm gì: sáng chế, hay quản lý một doanh nghiệp. Hai việc cần những kỹ năng và tâm thế rất khác nhau.
Bạn có bao nhiêu vốn, và có thể mất bao nhiêu. Tự sản xuất đòi hỏi vốn và chịu rủi ro lớn nhất.
Thị trường cần năng lực gì mà bạn không có: kênh phân phối rộng, thương hiệu có sẵn, nhà máy đạt chuẩn. Nếu những thứ đó quá xa tầm với, cấp phép cho người đã có có thể nhanh hơn.
Sáng chế có vòng đời dài hay ngắn. Nếu công nghệ thay đổi nhanh, chờ tự xây doanh nghiệp có thể lỡ thời, cấp phép sớm có lợi hơn.
Và một câu nữa ít ai hỏi: gia đình bạn chịu được mức bấp bênh nào. Tự sản xuất nghĩa là có những tháng không có lãi, có khi phải bù thêm tiền. Cấp phép thì thu nhập ít hơn nhưng đều hơn. Câu trả lời thật lòng cho câu hỏi này nhiều khi quyết định luôn con đường.
Kết hợp và đổi đường
Ba con đường không loại trừ nhau. Bạn có thể tự sản xuất ở một thị trường nhỏ để chứng minh sản phẩm, rồi cấp phép cho doanh nghiệp lớn ở thị trường khác.
Bạn có thể cấp phép không độc quyền cho nhiều doanh nghiệp trong các lĩnh vực khác nhau. Hoặc tự làm một dòng sản phẩm và cấp phép dòng khác.
Có người bắt đầu tự sản xuất, thấy không hợp, chuyển sang cấp phép. Có người cấp phép trước để có tiền, rồi tự làm sau khi hợp đồng hết hạn.
Quan trọng là có chủ đích. Bạn thử nghĩ: nếu có một doanh nghiệp đề nghị mua hẳn sáng chế của bạn ngày mai, bạn sẽ bán không, và vì sao?
Câu hỏi thường gặp
Cấp phép độc quyền và không độc quyền khác nhau thế nào?
Cấp phép độc quyền là trong phạm vi và thời hạn đó, chỉ bên được cấp phép được dùng, kể cả bạn cũng có thể bị hạn chế tuỳ thoả thuận. Không độc quyền là bạn có thể cấp phép cho nhiều bên cùng lúc.
Người sáng chế nhận phí cấp phép thế nào?
Có thể là một khoản trả trước, một phần trên mỗi sản phẩm bán ra, một khoản cố định định kỳ, hoặc kết hợp. Mức cụ thể do thương lượng, phụ thuộc giá trị sáng chế và thị trường.
Chuyển nhượng sáng chế có cần đăng ký không?
Theo luật Việt Nam, hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu sáng chế cần được đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền mới có hiệu lực. Hỏi đại diện để làm đúng thủ tục.
Chưa có bằng thì có cấp phép được không?
Có thể thoả thuận chuyển giao công nghệ, bí quyết, hoặc cấp phép với đơn đang xét, nhưng giá trị và rủi ro khác so với khi đã có bằng. Cần hợp đồng cẩn thận.
Người sáng chế độc lập thường chọn con đường nào?
Không có con đường chung. Người có tinh thần kinh doanh và có vốn thường tự làm. Người thích sáng tạo hơn thường cấp phép. Nhiều người kết hợp theo từng giai đoạn.
