Để thử bản mẫu với người dùng thật mà không làm lộ ý tưởng, bạn có thể thử với số ít người thật sự cần thiết, che phần cơ cấu cốt lõi khi có thể, không đăng ảnh hay video lên mạng, và khi cần thì có một thoả thuận bảo mật đơn giản. Nếu bạn định đăng ký sáng chế, việc khôn ngoan nhất là hỏi đại diện sở hữu công nghiệp trước khi đưa bản mẫu ra thử rộng.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Đây là một thế khó thật sự: bạn cần người dùng thử để biết ý tưởng có ra gì không, nhưng mỗi lần cho người khác xem là một lần có nguy cơ lộ. Tập này mình nói cách đi giữa hai điều đó.
Vì sao lộ ý tưởng lại đáng lo?
Có hai nỗi lo khác nhau. Nỗi lo thứ nhất là bị người khác làm theo. Nỗi lo này có thật, nhưng thường bị phóng đại. Phần lớn người thấy bản mẫu của bạn không có thời gian, tiền bạc hay động lực để làm theo.
Nỗi lo thứ hai ít người biết nhưng quan trọng hơn: mất tính mới. Để được cấp bằng sáng chế, giải pháp phải mới, nghĩa là chưa bị bộc lộ công khai trước ngày nộp đơn. Nếu chính bạn đem bản mẫu ra hội chợ, đăng lên mạng, hay cho nhiều người xem không có ràng buộc gì, bạn có thể tự làm mất tính mới của mình.
Luật có một số trường hợp ngoại lệ trong thời gian ngắn cho người nộp đơn tự bộc lộ, nhưng điều kiện khá hẹp và cách hiểu có chỗ tinh tế. Đừng dựa vào nó như một tấm lưới an toàn, hãy hỏi đại diện sở hữu công nghiệp để biết trường hợp của mình.
Nên khi nói về thử bản mẫu, nỗi lo chính không phải người ta ăn cắp, mà là mình tự làm mất quyền đăng ký.
Thử với ít người, đúng người
Bạn không cần hàng trăm người thử để học được điều quan trọng. Thường vài người đúng đối tượng, thử kỹ, cho bạn nhiều hơn một đám đông thử lướt.
Chọn người thử là người thật sự gặp vấn đề, và nếu được, là người bạn tin tưởng hoặc có quan hệ lâu dài. Một bác nông dân quen, một chị chủ quán hàng xóm, một người thợ bạn đã làm việc cùng nhiều năm.
Thử ở nơi riêng tư như ruộng của họ, xưởng của họ, bếp của họ, thay vì ở nơi công cộng. Vừa đúng hoàn cảnh sử dụng thật, vừa ít người qua lại nhìn thấy.
Nói rõ với người thử là mình đang thử một ý tưởng chưa công bố, nhờ họ giữ kín. Phần lớn mọi người sẽ tôn trọng lời nhờ đó, nhất là khi họ thấy mình được tin tưởng.
Che phần cốt lõi khi có thể
Người dùng thường không cần thấy bên trong để cho bạn biết họ có thích dùng không. Họ cần cầm, dùng, và thấy kết quả. Nên bạn có thể bọc phần cơ cấu cốt lõi trong một cái vỏ kín.
Nếu sáng chế của bạn là một cơ cấu kẹp mới bên trong một dụng cụ, người thử chỉ cần dùng dụng cụ đó. Họ không cần biết lò xo nằm ở đâu, cam xoay thế nào.
Bản thử trải nghiệm mà mình nói ở tập trước rất hữu ích ở đây. Bạn có thể cho người dùng thử cảm giác sản phẩm mà bên trong hoàn toàn không phải cơ cấu thật.
Tất nhiên có những sáng chế mà cách hoạt động lộ rõ ngay khi nhìn. Với những cái đó, việc hỏi đại diện trước khi thử càng quan trọng.
Không đăng mạng và thoả thuận bảo mật
Luật đơn giản nhất: không đăng ảnh, video bản mẫu lên mạng xã hội trước khi đã có hướng rõ về bảo hộ. Một bài đăng khoe với bạn bè có thể là một lần bộc lộ công khai.
Nhờ người thử cũng không chụp ảnh, không quay phim, không kể chi tiết cho người khác. Nói nhẹ nhàng nhưng rõ ràng.
Với những người thử quan trọng hơn, như một doanh nghiệp, một xưởng, hay người bạn không quen biết nhiều, nên có một thoả thuận bảo mật bằng văn bản. Không cần phức tạp, nhưng nên nêu rõ thông tin nào là bí mật, họ được dùng vào việc gì, và giữ kín trong bao lâu.
Thoả thuận bảo mật không phải phép màu, nhưng nó giúp bộc lộ có kiểm soát và thường được coi khác với công bố công khai. Mẫu thoả thuận nên nhờ người hiểu luật xem qua.
Khi nào nên nộp đơn trước rồi mới thử rộng?
Nếu bạn đã khá chắc ý tưởng có giá trị, cơ cấu cốt lõi đã ổn định, và bạn định thương mại hoá, thì nộp đơn trước khi đưa ra thử rộng thường là lựa chọn an toàn hơn. Việt Nam áp dụng nguyên tắc ai nộp đơn trước thì được xét trước, nên chần chừ cũng có rủi ro.
Nếu ý tưởng còn đang thay đổi nhiều sau mỗi vòng thử, nộp quá sớm có thể khiến đơn không bao được phiên bản cuối cùng. Đây là chỗ cần cân nhắc với đại diện sở hữu công nghiệp.
Một cách làm hay là thử kín với vài người để ổn định ý tưởng, rồi nộp đơn, rồi mới thử rộng và giới thiệu công khai.
Bạn thử nghĩ: với ý tưởng đang làm, ai là ba người mình tin nhất có thể thử nó trong tháng này, ở chỗ riêng của họ?
Câu hỏi thường gặp
Cho gia đình xem bản mẫu có làm mất tính mới không?
Chia sẻ trong phạm vi gia đình, người thân có nghĩa vụ hoặc thiện chí giữ kín thường khác với công bố công khai. Nhưng ranh giới cụ thể nên hỏi đại diện sở hữu công nghiệp nếu sáng chế quan trọng.
Đem bản mẫu đi thi sáng tạo có ảnh hưởng tới việc đăng ký không?
Có thể có, vì cuộc thi thường là nơi công khai. Nên hỏi đại diện và tìm hiểu quy định của cuộc thi về bảo mật trước khi tham gia, hoặc cân nhắc nộp đơn trước.
Thoả thuận bảo mật có cần công chứng không?
Thường không bắt buộc, nhưng cần được ký bởi các bên và có nội dung rõ ràng. Nhờ người hiểu luật xem qua để bảo đảm nó phù hợp với tình huống của bạn.
Người thử góp ý làm sáng chế tốt hơn thì họ có quyền gì không?
Nếu họ chỉ nhận xét như người dùng, thường không phát sinh quyền tác giả sáng chế. Nếu họ đóng góp một giải pháp kỹ thuật cụ thể vào sáng chế, họ có thể là đồng tác giả, nên thoả thuận rõ từ đầu.
Có nên thử bản mẫu ở chợ hay nơi đông người?
Chỉ nên khi bạn đã có hướng bảo hộ rõ ràng hoặc quyết định không đăng ký sáng chế. Nơi đông người rất tốt để thấy phản ứng thật, nhưng cũng là nơi dễ bị coi là bộc lộ công khai nhất.
