Theo nguyên tắc chung của luật Việt Nam, nếu sáng chế được tạo ra khi bạn thực hiện nhiệm vụ được giao, hoặc bằng kinh phí, phương tiện vật chất của nơi làm việc, thì quyền đăng ký thường thuộc về tổ chức hay người đã đầu tư, trừ khi các bên có thoả thuận khác. Bạn vẫn là tác giả, có quyền được ghi tên trong bằng và được nhận thù lao từ chủ sở hữu.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Rất nhiều sáng chế ra đời trong xưởng, trong nhà máy, trong phòng thí nghiệm, do người làm thuê nghĩ ra. Và câu hỏi của ai thường chỉ xuất hiện khi sáng chế bắt đầu có giá trị. Tập này mình giải thích cơ chế chung. Với trường hợp cụ thể, hợp đồng của bạn và ý kiến người có chuyên môn mới là quyết định.
Tác giả và chủ sở hữu: hai quyền khác nhau
Trước hết cần phân biệt hai khái niệm. Tác giả là người trực tiếp tạo ra sáng chế bằng lao động sáng tạo của mình. Chủ sở hữu là người có quyền đăng ký, được cấp bằng, và được khai thác sáng chế.
Hai vai trò này có thể là một người, như khi bạn tự nghĩ ra bằng tiền của mình. Nhưng cũng có thể là hai bên khác nhau, như khi bạn làm cho công ty và công ty đầu tư cho việc nghiên cứu.
Tác giả có những quyền không chuyển giao được, như quyền được ghi tên là tác giả trong bằng và trong các tài liệu công bố. Tác giả cũng có quyền nhận thù lao từ chủ sở hữu khi sáng chế được sử dụng, theo thoả thuận hoặc theo mức luật quy định.
Chủ sở hữu thì có quyền độc quyền khai thác: sản xuất, bán, cấp phép, chuyển nhượng.
Khi nào sáng chế thuộc về nơi làm việc?
Nguyên tắc chung là quyền đăng ký thuộc về tổ chức, cá nhân đã đầu tư kinh phí, phương tiện vật chất cho tác giả, dưới hình thức giao việc hoặc thuê việc. Trường hợp điển hình là bạn là kỹ sư nghiên cứu, được giao nhiệm vụ cải tiến một máy, dùng thiết bị và thời gian làm việc của công ty.
Các bên có thể thoả thuận khác. Có hợp đồng lao động ghi rõ sáng chế trong lĩnh vực của công ty thuộc về công ty. Có hợp đồng lại để tác giả giữ quyền và công ty được dùng miễn phí.
Vùng xám là khi sáng chế không thuộc nhiệm vụ được giao nhưng liên quan tới công việc, hoặc làm ngoài giờ nhưng có dùng một ít đồ của công ty. Những trường hợp này dễ tranh chấp nhất.
Với sáng chế tạo ra từ ngân sách nhà nước, như đề tài khoa học công nghệ, có những quy định riêng về quyền của tổ chức chủ trì và tác giả. Nên hỏi bộ phận quản lý khoa học của đơn vị.
Sáng chế làm ngoài giờ, bằng tiền của mình
Nếu bạn nghĩ ra sáng chế hoàn toàn ngoài giờ làm, bằng tiền và đồ nghề của mình, không liên quan tới nhiệm vụ được giao, thì về nguyên tắc quyền đăng ký thuộc về bạn.
Nhưng hãy đọc kỹ hợp đồng lao động và nội quy công ty. Một số hợp đồng có điều khoản rộng về sở hữu trí tuệ, yêu cầu báo cáo mọi sáng chế trong lĩnh vực kinh doanh của công ty, hoặc có điều khoản cấm cạnh tranh.
Tính hợp lệ của những điều khoản quá rộng có thể được xem xét, nhưng đừng tự kết luận. Tranh chấp với nơi làm việc rất tốn kém cả về tiền lẫn quan hệ.
Cách an toàn: tách bạch rõ ràng thời gian, tiền bạc, thiết bị, tài liệu. Ghi chép quá trình sáng tạo có ngày tháng cho thấy làm ngoài giờ bằng nguồn lực riêng. Nếu sáng chế gần với lĩnh vực của công ty, cân nhắc nói chuyện thẳng thắn với công ty trước.
Thù lao cho tác giả khi sáng chế thuộc về công ty
Nhiều người không biết rằng khi sáng chế thuộc về công ty, tác giả vẫn có quyền nhận thù lao. Luật quy định chủ sở hữu có nghĩa vụ trả thù lao cho tác giả, theo thoả thuận, và nếu không có thoả thuận thì theo mức tối thiểu luật định, tính trên lợi ích thu được từ việc sử dụng hoặc chuyển giao sáng chế.
Mức cụ thể và cách tính nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn, vì mình không muốn nêu con số có thể đã thay đổi.
Tốt nhất là thoả thuận rõ từ đầu, trong hợp đồng lao động hoặc trong một phụ lục riêng về sáng chế. Thoả thuận rõ giúp cả hai bên yên tâm: công ty biết mình được khai thác, tác giả biết mình được ghi nhận và chia lợi ích.
Doanh nghiệp nào có chính sách thưởng sáng chế rõ ràng thường giữ được người giỏi và nhận được nhiều cải tiến hơn.
Người làm thuê nên làm gì ngay từ bây giờ
Đọc lại hợp đồng lao động, tìm các điều khoản về sở hữu trí tuệ, bảo mật, cạnh tranh. Nếu không có gì, hỏi bộ phận nhân sự công ty có quy chế riêng không.
Nếu bạn đang có ý tưởng liên quan tới công việc, cân nhắc đề xuất với công ty trước, và thoả thuận rõ về quyền và thù lao. Nhiều công ty sẵn lòng chia sẻ lợi ích với nhân viên sáng tạo.
Nếu bạn định làm sáng chế riêng, giữ ranh giới rõ ràng với công việc. Và nếu sáng chế có giá trị, hãy hỏi người có chuyên môn về luật trước khi nộp đơn hay nghỉ việc để tự làm.
Bạn thử mở hợp đồng lao động của mình ra: nó nói gì về những thứ bạn nghĩ ra trong thời gian làm việc ở đó?
Câu hỏi thường gặp
Công ty có thể đăng ký sáng chế mà không ghi tên mình là tác giả không?
Không nên và không đúng luật. Tác giả có quyền nhân thân được ghi tên trong bằng. Nếu bị bỏ tên, bạn có thể yêu cầu sửa đổi hoặc khiếu nại theo thủ tục.
Nghỉ việc rồi có được dùng sáng chế đã làm ở công ty cũ không?
Nếu sáng chế thuộc về công ty cũ và còn được bảo hộ, bạn không được dùng khi không có phép. Kỹ năng và kiến thức chung trong nghề thì bạn vẫn mang theo được, nhưng bí mật kinh doanh thì không.
Sinh viên thực tập nghĩ ra sáng chế ở doanh nghiệp thì sao?
Tuỳ thoả thuận thực tập và việc sáng chế có dùng nguồn lực, nhiệm vụ của doanh nghiệp không. Nên thoả thuận rõ bằng văn bản trước khi bắt đầu thực tập nếu có khả năng tạo ra sáng chế.
Thù lao tác giả có bắt buộc không?
Có, luật quy định nghĩa vụ trả thù lao cho tác giả khi sáng chế được sử dụng, trừ khi tác giả đồng thời là chủ sở hữu. Mức cụ thể theo thoả thuận hoặc mức tối thiểu luật định.
Có nên tự nộp đơn cho sáng chế liên quan tới công việc?
Không nên tự ý khi chưa làm rõ quyền với công ty. Nộp đơn cho sáng chế thuộc quyền người khác có thể bị khiếu nại và bằng có thể bị huỷ, chưa kể rủi ro về quan hệ lao động.
