Sáng chế tạo ra trong trường đại học thường gắn với ba yếu tố: quy chế sở hữu trí tuệ của trường, nguồn kinh phí của đề tài, và nhiệm vụ được giao cho người làm. Trước khi công bố bài báo, bảo vệ luận văn hay dự thi, sinh viên và giảng viên nên đọc kỹ quy chế, làm rõ quyền của từng người, và nếu kết quả có giá trị thì cân nhắc nộp đơn trước khi công bố.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Trường đại học là nơi có rất nhiều ý tưởng, thiết bị và người giỏi, nhưng cũng là nơi sáng chế hay bị lãng phí nhất: công bố rồi mới nghĩ tới bảo hộ, hoặc không ai rõ sáng chế thuộc về ai nên chẳng ai dám thương mại hoá. Tập này dành cho sinh viên, giảng viên và phụ huynh có con đang làm nghiên cứu.
Sáng chế trong trường thuộc về ai?
Không có câu trả lời chung cho mọi trường hợp. Nó phụ thuộc vào ai giao nhiệm vụ, tiền từ đâu, thiết bị của ai, và quy chế của trường nói gì.
Với đề tài dùng ngân sách nhà nước hay kinh phí của trường, quyền đăng ký thường thuộc về tổ chức chủ trì theo quy định, và tác giả có quyền được ghi tên, được hưởng một phần lợi ích khi thương mại hoá. Chi tiết theo quy định hiện hành và quy chế của từng trường.
Với đề tài hợp tác với doanh nghiệp, hợp đồng hợp tác thường quy định quyền sở hữu kết quả. Đọc kỹ trước khi tham gia.
Với ý tưởng sinh viên tự làm ngoài chương trình, bằng tiền và thiết bị riêng, quyền thường thuộc về sinh viên. Nhưng nếu có dùng phòng thí nghiệm, thiết bị, hướng dẫn của trường, câu chuyện phức tạp hơn.
Quy chế sở hữu trí tuệ của trường
Nhiều trường đại học ở Việt Nam đã có quy chế về sở hữu trí tuệ, quy định cách xác định quyền, cách chia lợi ích, quy trình báo cáo sáng chế và nộp đơn. Có trường có bộ phận chuyên trách về chuyển giao công nghệ.
Nếu bạn là sinh viên hay giảng viên, hãy tìm đọc quy chế này ngay từ đầu, không đợi khi có kết quả. Hỏi phòng quản lý khoa học hoặc bộ phận chuyển giao công nghệ.
Quy chế thường có những điểm quan trọng: có phải báo cáo trường khi có sáng chế không, ai chịu chi phí nộp đơn, lợi ích chia thế nào giữa trường, tác giả và đơn vị, và tác giả có được tự thương mại hoá không.
Nếu trường chưa có quy chế, hãy thoả thuận bằng văn bản với giảng viên hướng dẫn và trường trước khi làm đề tài có khả năng tạo ra sáng chế.
Công bố học thuật và tính mới
Đây là mâu thuẫn lớn nhất trong trường đại học. Giảng viên và sinh viên cần công bố bài báo, bảo vệ luận văn, báo cáo hội thảo. Nhưng công bố trước khi nộp đơn làm mất tính mới.
Cách giải quyết là sắp xếp thứ tự. Khi có kết quả có khả năng sáng chế, báo cho bộ phận phụ trách, đánh giá nhanh, và nếu đáng thì nộp đơn trước. Sau khi đã nộp đơn, việc công bố không ảnh hưởng tới đơn đó.
Nhiều trường cho phép hoãn công bố luận văn trong một thời gian để kịp nộp đơn. Hỏi quy định của trường.
Cũng cẩn thận với báo cáo tiến độ, poster, bài trình bày ở seminar mở. Những thứ này có thể bị coi là công bố nếu công chúng tiếp cận được.
Vai trò của giảng viên hướng dẫn và sinh viên
Khi sinh viên làm đề tài dưới sự hướng dẫn của giảng viên, câu hỏi ai là tác giả thường gây khó xử. Giảng viên đưa ra hướng, sinh viên làm thí nghiệm và nghĩ ra giải pháp cụ thể.
Nguyên tắc chung là tác giả là người đóng góp sáng tạo vào giải pháp kỹ thuật. Có thể cả hai là đồng tác giả. Có thể chỉ một người. Không phải cứ là người hướng dẫn thì tự động là tác giả, cũng không phải cứ làm thí nghiệm là tác giả.
Ghi chép sổ thí nghiệm đầy đủ, ghi rõ ai đề xuất ý gì, là cách tốt nhất để phân định công bằng. Nói chuyện thẳng thắn về chuyện này từ đầu giúp tránh những tổn thương về sau.
Với phụ huynh: nếu con bạn đang làm nghiên cứu có kết quả hay, hãy khuyến khích con tìm hiểu quy chế và nói chuyện rõ với người hướng dẫn, thay vì im lặng vì ngại.
Từ phòng thí nghiệm ra thị trường
Nhiều sáng chế trong trường nằm trên giấy vì không ai thương mại hoá. Trường không có kinh nghiệm kinh doanh, giảng viên bận giảng dạy, sinh viên ra trường.
Có mấy con đường: trường cấp phép cho doanh nghiệp, tác giả lập công ty khởi nghiệp và được trường cấp phép hoặc góp vốn bằng quyền, hoặc chuyển nhượng cho doanh nghiệp. Mỗi con đường có thủ tục riêng theo quy chế và quy định về tài sản công nếu có.
Sinh viên có sáng chế hay nên tìm hiểu các chương trình ươm tạo khởi nghiệp trong trường và ngoài trường. Nhiều nơi hỗ trợ cả về pháp lý, kết nối doanh nghiệp.
Bạn thử hỏi: nếu đề tài mình đang làm tạo ra một kết quả đáng giá vào tuần sau, mình có biết phải báo ai, làm gì trước khi viết bài báo không?
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên có tự nộp đơn sáng chế được không?
Được, nếu sinh viên có quyền đăng ký, tức là sáng chế không thuộc quyền của trường hay tổ chức khác theo quy chế và thoả thuận. Nên kiểm tra kỹ trước khi nộp.
Giảng viên hướng dẫn có đương nhiên là đồng tác giả không?
Không đương nhiên. Chỉ khi giảng viên đóng góp sáng tạo vào giải pháp kỹ thuật. Nên thoả thuận và ghi chép rõ ràng để tránh hiểu lầm.
Bảo vệ luận văn có làm mất tính mới không?
Nếu buổi bảo vệ công khai và luận văn được công bố, có thể làm mất tính mới. Nên nộp đơn trước hoặc xin hoãn công bố theo quy định của trường.
Trường có chia lợi ích cho tác giả khi thương mại hoá không?
Thường có, theo quy định pháp luật về thù lao tác giả và quy chế của trường. Mức cụ thể khác nhau giữa các trường, nên đọc quy chế hoặc hỏi bộ phận phụ trách.
Sinh viên ra trường rồi có tiếp tục phát triển sáng chế được không?
Tuỳ quyền sở hữu. Nếu sáng chế thuộc về trường, cần thoả thuận cấp phép hoặc chuyển nhượng. Nếu thuộc về sinh viên, có thể tiếp tục, nhưng nên làm rõ bằng văn bản trước khi ra trường.
