Đồng tác giả là những người cùng đóng góp sáng tạo trực tiếp vào giải pháp kỹ thuật, không phải ai tham gia dự án cũng là tác giả. Đồng chủ sở hữu là những người cùng có quyền đối với bằng sáng chế. Hai nhóm này có thể trùng hoặc không. Cách tránh tranh chấp tốt nhất là thoả thuận bằng văn bản từ sớm về ai là tác giả, ai sở hữu phần nào, và các quyết định chung được đưa ra thế nào.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Làm sáng chế cùng bạn bè, người thân là chuyện rất phổ biến và rất vui. Nhưng mình đã chứng kiến không ít tình bạn đổ vỡ khi sáng chế bắt đầu có giá trị, chỉ vì ngay từ đầu không ai muốn nói chuyện tiền bạc và quyền lợi cho rõ. Tập này mình nói về chuyện khó nói đó.
Ai là đồng tác giả, ai không?
Tác giả là người trực tiếp tạo ra giải pháp bằng lao động sáng tạo của mình. Nghĩa là họ đã đóng góp vào ý tưởng kỹ thuật cốt lõi, vào cách giải quyết vấn đề.
Người chỉ góp tiền không phải là tác giả. Người chỉ làm theo chỉ dẫn, như gia công chi tiết theo bản vẽ, thường không phải là tác giả. Người chỉ hỗ trợ hành chính, tổ chức, tìm khách hàng, cũng thường không phải.
Còn người đưa ra một ý kiến làm thay đổi cách giải quyết, như gợi ý thay lò xo bằng vật liệu đàn hồi và chính điều đó thành cốt lõi của sáng chế, thì có thể là đồng tác giả, dù họ không làm bản mẫu.
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Ghi chép quá trình, ghi rõ ai đề xuất ý gì vào ngày nào, là cách tốt nhất để sau này phân định công bằng.
Đồng chủ sở hữu: ai có quyền gì
Quyền sở hữu thường đi theo ai đầu tư và theo thoả thuận. Hai người cùng nghĩ ra, cùng bỏ tiền, thường cùng sở hữu. Một người nghĩ ra, một người bỏ tiền, có thể thoả thuận chia quyền theo cách khác.
Khi nhiều người cùng sở hữu một bằng sáng chế, các quyết định lớn như chuyển nhượng, cấp phép cho người khác thường cần sự thống nhất giữa các đồng chủ sở hữu, trừ khi có thoả thuận khác. Chi tiết nên hỏi người có chuyên môn.
Điều này có thể dẫn tới bế tắc: một người muốn bán, một người không. Một người muốn cấp phép cho doanh nghiệp A, người kia thích doanh nghiệp B.
Nên ngoài chia tỉ lệ, thoả thuận cần có cách ra quyết định và cách giải quyết khi không thống nhất.
Thoả thuận những gì, và khi nào?
Thời điểm tốt nhất là trước khi bắt đầu, hoặc càng sớm càng tốt, khi mọi người còn đang hào hứng và chưa có gì để tranh. Đợi tới khi có người muốn mua mới bàn thì rất khó.
Nội dung nên có: ai là tác giả, ai góp gì như tiền, công, thiết bị, ý tưởng, quyền sở hữu chia thế nào, chi phí đăng ký và duy trì ai chịu, lợi ích khi khai thác chia thế nào, và ai được ra quyết định gì.
Và những tình huống khó: một người muốn rút khỏi dự án thì sao, một người không góp tiếp như đã hứa thì sao, một người qua đời thì quyền đi đâu, hai bên bất đồng thì giải quyết thế nào.
Thoả thuận nên bằng văn bản, ký bởi tất cả. Nên nhờ người hiểu luật xem qua. Nghe có vẻ nặng nề giữa bạn bè, nhưng chính văn bản đó giữ tình bạn khi có chuyện.
Làm chung với người thân trong gia đình
Nhiều sáng chế Việt ra đời trong gia đình: bố con, anh em, vợ chồng cùng làm. Người ta ngại thoả thuận vì nghĩ người nhà với nhau cần gì giấy tờ.
Nhưng chính trong gia đình, tranh chấp lại đau nhất, vì nó chạm tới tình cảm và kéo dài qua nhiều thế hệ. Khi người khởi xướng không còn, con cháu có thể tranh nhau quyền với một sáng chế có giá trị.
Một thoả thuận đơn giản, ghi rõ ai làm gì, ai có quyền gì, không làm mất tình cảm gia đình. Nó giúp mọi người yên tâm và tập trung vào công việc.
Với những sáng chế có giá trị lớn, cân nhắc việc để một pháp nhân như một công ty nhỏ của gia đình đứng tên chủ sở hữu, với quy tắc rõ ràng về quản lý.
Khi đã có bất đồng
Nếu đã có bất đồng, hãy ngồi lại càng sớm càng tốt, trước khi nó thành tranh chấp. Mang theo ghi chép, bản mẫu, tài liệu để làm rõ ai đã đóng góp gì.
Thử nhờ một người trung gian mà các bên đều tin, có hiểu biết về sở hữu trí tuệ, giúp hoà giải. Hoà giải thường ít tốn kém và giữ được quan hệ hơn kiện tụng.
Nếu không thoả thuận được, pháp luật có cơ chế giải quyết tranh chấp về tác giả và chủ sở hữu, nhưng mất thời gian và chi phí, và bằng chứng về quá trình sáng tạo sẽ rất quan trọng.
Bạn thử nghĩ về dự án đang làm cùng người khác: nếu ngày mai có doanh nghiệp muốn mua lại, mọi người đã thống nhất ai quyết định và chia thế nào chưa?
Câu hỏi thường gặp
Người góp tiền có được ghi là đồng tác giả không?
Không, nếu họ chỉ góp tiền mà không đóng góp sáng tạo vào giải pháp. Họ có thể là đồng chủ sở hữu theo thoả thuận, nhưng tác giả là người trực tiếp sáng tạo.
Ghi thêm người không đóng góp vào danh sách tác giả có sao không?
Ghi sai tác giả có thể làm phát sinh tranh chấp và ảnh hưởng tới hiệu lực bằng. Nên ghi đúng người thực sự sáng tạo, còn quyền lợi kinh tế thì thoả thuận riêng.
Một đồng chủ sở hữu có tự sản xuất được không?
Tuỳ thoả thuận giữa các đồng chủ sở hữu và quy định cụ thể. Nên ghi rõ trong thoả thuận ai được tự khai thác, có phải chia lợi ích cho người kia không.
Thoả thuận hợp tác sáng chế có cần công chứng không?
Thường không bắt buộc, nhưng cần được ký đầy đủ và có nội dung rõ ràng. Với những thoả thuận quan trọng, công chứng hoặc nhờ luật sư soạn giúp tăng độ chắc chắn.
Đồng tác giả có quyền nhận thù lao như nhau không?
Không nhất thiết như nhau. Thù lao có thể chia theo mức đóng góp mà các tác giả thoả thuận. Nếu không thoả thuận, có thể phát sinh tranh chấp, nên ghi rõ từ đầu.
