Giả định ngầm là những điều cả một nghề coi là đương nhiên tới mức không ai nói ra: cái máy phải đứng yên, việc này phải làm ban ngày, cây này phải trồng dưới đất. Tìm ra một giả định ngầm và thử hỏi nếu nó không đúng thì sao là một trong những con đường ngắn nhất dẫn tới sáng chế thật sự mới.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Có những sáng chế khi nhìn lại ai cũng bảo sao không ai nghĩ ra sớm hơn. Thường câu trả lời là vì mọi người đều đang tin một điều không ai kiểm. Tập này mình nói về cách tìm những điều đó.
Giả định ngầm trông như thế nào?
Giả định ngầm khác giả định thường ở chỗ nó không được nói ra. Nếu bạn hỏi người làm vườn vì sao tưới vào buổi sáng, họ trả lời được, đó là giả định đã nói ra. Còn việc tưới là đưa nước lên bề mặt đất thì hầu như không ai nghĩ tới như một lựa chọn, đó mới là giả định ngầm.
Tưới nhỏ giọt, tưới ngầm dưới rễ, trồng thuỷ canh, tất cả đều bắt đầu từ việc ai đó hỏi: nước có nhất thiết phải đi qua mặt đất không.
Giả định ngầm thường trốn trong những từ như phải, luôn luôn, dĩ nhiên, ai mà chẳng. Khi nghe người trong nghề nói những từ này, hãy dựng tai lên.
Chúng cũng trốn trong hình dạng quen thuộc. Chiếc ghế có bốn chân, cái xô có quai trên đầu. Hình dạng quen tới mức ta quên rằng đó chỉ là một lựa chọn.
Cách lôi giả định ngầm ra ánh sáng
Cách thứ nhất là viết ra thật chi tiết cách một việc đang được làm, rồi đặt trước mỗi câu chữ bắt buộc phải. Bắt buộc phải làm vào mùa khô. Bắt buộc phải có hai người. Bắt buộc phải dùng điện. Câu nào đọc lên nghe gượng, câu đó có thể là giả định chứ không phải bắt buộc.
Cách thứ hai là hỏi người ở nơi khác làm việc đó thế nào. Nông dân ở vùng khô hạn và vùng ngập nước làm cùng một việc theo cách rất khác. Chỗ khác nhau cho thấy phần nào là giả định địa phương.
Cách thứ ba là hỏi người mới vào nghề. Họ chưa bị thói quen che mắt, và những câu hỏi ngây ngô của họ thường chạm đúng giả định ngầm.
Cách thứ tư là nhìn lại lịch sử của cách làm. Nhiều giả định ra đời vì một giới hạn cũ đã không còn, như thiếu điện, thiếu vật liệu nhẹ, thiếu cách liên lạc. Giới hạn biến mất rồi mà thói quen vẫn ở lại.
Thử bỏ một giả định: hỏi nếu không phải vậy thì sao
Khi đã có danh sách giả định, chọn từng cái và đảo ngược. Nếu máy không đứng yên mà di chuyển theo người thì sao. Nếu việc này làm ban đêm thì sao. Nếu cây không trồng dưới đất thì sao.
Phần lớn câu đảo ngược sẽ dẫn tới điều vô lý. Không sao, đó là phần của quá trình. Nhưng thỉnh thoảng một câu sẽ dẫn tới điều vừa lạ vừa có lý, và bạn chợt thấy cả một hướng mới.
Ví dụ trong một vườn rau, giả định là người đi tới luống để chăm. Đảo lại: luống đi tới người. Nghe vô lý, nhưng nó dẫn tới ý tưởng giàn trồng xoay hay khay di động cho người già, người đau lưng.
Đừng quyết ngay. Ghi hết những câu đảo ngược thú vị vào sổ, để vài ngày, rồi quay lại lọc bằng đầu óc tỉnh táo.
Không phải giả định nào cũng nên bỏ
Có những điều trông như thói quen nhưng thật ra là bài học xương máu của cả nghề. Giả định không làm việc này khi trời mưa có thể đến từ những tai nạn đã xảy ra. Bỏ nó mà không hiểu lý do là liều.
Nên trước khi thử bỏ một giả định, hãy tìm hiểu vì sao nó có mặt. Hỏi người lâu năm nhất. Nếu họ nói ông bà dặn vậy, đào thêm. Nếu họ nói vì có lần làm vậy bị cháy, dừng lại và học.
Giả định liên quan tới an toàn, sức khoẻ, pháp luật cần được đối xử rất nghiêm. Muốn thay đổi chúng, bạn phải chứng minh cách mới an toàn ít nhất bằng cách cũ, không phải chỉ tiện hơn.
Người sáng chế giỏi không phải người phá mọi quy tắc, mà là người biết quy tắc nào đã hết lý do tồn tại.
Kiểm một giả định với chi phí thấp nhất
Sau khi chọn được một giả định muốn bỏ, đừng vội làm cả một sản phẩm. Hãy nghĩ thí nghiệm nhỏ nhất có thể cho biết giả định đó có thật sự cần hay không.
Nếu giả định là rau phải tưới mỗi ngày, bạn có thể chia một luống làm hai, một nửa tưới theo cách mới, quan sát vài tuần. Không cần máy móc gì.
Ghi lại kết quả thật trung thực, kể cả khi nó cho thấy giả định cũ đúng. Đôi khi biết chắc một giả định là đúng cũng có giá trị, vì bạn đỡ phải nghi ngờ nó nữa.
Bạn thử nghĩ về công việc mình đang làm: có điều gì bạn luôn làm theo cùng một cách mà nếu ai hỏi vì sao, bạn chỉ trả lời được là vì trước giờ vẫn vậy?
Câu hỏi thường gặp
Giả định ngầm khác định kiến như thế nào?
Giả định ngầm là niềm tin về cách một việc được làm, còn định kiến thường là niềm tin về con người. Cả hai đều ẩn và ít được kiểm, nhưng trong sáng chế mình chủ yếu bàn về giả định kỹ thuật và quy trình.
Làm sao biết một điều là giả định hay là quy luật tự nhiên?
Quy luật tự nhiên đúng ở mọi nơi và đã được kiểm chứng nhiều lần. Giả định thì thường chỉ đúng ở một hoàn cảnh, một thời kỳ, một vùng. Nếu thấy nơi khác làm khác mà vẫn ổn, đó là giả định.
Người trong nghề thường phản ứng thế nào khi bị thách giả định?
Hay khó chịu lúc đầu, vì cảm giác kinh nghiệm của mình bị xem nhẹ. Nên hỏi với thái độ học hỏi, và ghi nhận lý do họ đưa ra trước khi nêu ý của mình.
Có ví dụ nào về giả định ngầm trong bếp gia đình?
Nhiều người mặc định nấu phải dùng lửa hay nhiệt trực tiếp, trong khi có những món có thể làm chín bằng cách giữ nhiệt lâu trong nồi ủ. Chính câu hỏi nhiệt có phải liên tục không đã dẫn tới những dụng cụ như nồi ủ.
Tìm được giả định ngầm có nghĩa là có sáng chế chưa?
Chưa. Đó mới là hướng để nghĩ. Bạn vẫn phải tìm lời giải cụ thể, thử bản mẫu và kiểm xem người dùng có thật sự thấy nó tốt hơn cách cũ hay không.
