Tư duy từ nguyên lý gốc nghĩa là bạn bóc một vấn đề ra, bỏ hết những gì chỉ là thói quen hay cách người khác đang làm, cho tới khi chỉ còn lại những điều thật sự chắc chắn: định luật vật lý, tính chất vật liệu, nhu cầu thật của con người. Rồi từ những điều chắc chắn đó, bạn dựng lời giải lại từ đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Cụm từ nguyên lý gốc nghe khá sang, và gần đây được nhắc nhiều tới mức thành khẩu hiệu. Tập này mình muốn kéo nó về mặt đất: nó thật ra là gì, dùng trong xưởng hay trong bếp ra sao, và khi nào thì đừng dùng.
Nghĩ theo lối tương tự và nghĩ từ gốc khác nhau thế nào?
Phần lớn thời gian, chúng ta nghĩ theo lối tương tự. Người ta làm thế này thì mình làm thế này, cải tiến thêm một chút. Cách đó nhanh, an toàn, và đúng trong đa số trường hợp. Không ai tự chế lại cái đinh mỗi lần đóng tủ.
Nghĩ từ gốc thì hỏi khác. Không hỏi người ta làm thế nào, mà hỏi việc này cần gì để xảy ra. Để làm mát một căn phòng, cần đưa nhiệt ra ngoài. Nhiệt đi ra bằng những đường nào: gió, bức xạ, bay hơi, dẫn qua vật liệu. Từ đó mới hỏi đường nào hợp với căn phòng này.
Lối tương tự cho bạn một cái máy lạnh tốt hơn một chút. Lối từ gốc có thể cho bạn một cái mái che khác, một cách xếp cửa sổ khác, hay một tấm vải ướt đặt đúng chỗ gió.
Không cách nào tốt hơn cách nào mãi mãi. Người sáng chế giỏi biết chuyển qua lại giữa hai lối.
Các bước bóc một vấn đề tới gốc
Bước thứ nhất là viết ra cách đang được làm hiện nay, thật chi tiết. Ví dụ phơi cà phê trên sân xi măng, phải cào đảo nhiều lần mỗi ngày, gặp mưa phải gom vào.
Bước thứ hai là với mỗi chi tiết, hỏi: điều này bắt buộc do vật lý hay chỉ do thói quen. Phải phơi dưới nắng là vì cần nhiệt và gió để hạt mất nước, đó là gốc. Phải phơi trên sân xi măng thì không bắt buộc, chỉ vì sân có sẵn. Phải cào đảo là vì lớp dưới không gặp gió, đó là hệ quả của cách trải.
Bước thứ ba là liệt kê những điều chắc chắn còn lại. Hạt cần mất nước tới một mức. Mất nước nhanh quá hay chậm quá đều hại. Nước đi ra nhờ nhiệt và không khí khô di chuyển qua hạt.
Bước thứ tư là dựng lại. Nếu không khí đi xuyên qua lớp hạt thay vì chỉ lướt trên mặt thì sao. Nếu hạt nằm trên lưới thay vì trên sân thì sao. Từ đây nhiều lời giải mới hiện ra, và bạn hiểu vì sao mỗi cái có thể chạy.
Điều chắc chắn thật sự là những gì?
Cái khó của phương pháp này là phân biệt điều chắc chắn với điều mình tưởng chắc chắn. Nước sôi ở một nhiệt độ nhất định ở áp suất bình thường là chắc chắn. Cái máy này phải chạy bằng điện lưới thì không, đó chỉ là cách người ta đang làm.
Có ba loại điều mình hay coi là gốc. Một là quy luật tự nhiên: nhiệt, lực, ma sát, dòng chảy, phản ứng. Hai là tính chất vật liệu: thép cứng mà nặng, tre nhẹ mà dai, nhựa rẻ mà lão hoá dưới nắng. Ba là giới hạn của con người: sức tay, tầm với, thời gian chịu được một động tác lặp lại.
Giá thành cũng hay được coi là điều cố định, nhưng thật ra giá của một thứ là tổng giá vật liệu, công và cách làm. Bóc giá tới vật liệu thô nhiều khi cho thấy cái đắt nằm ở cách làm chứ không ở bản thân vật liệu.
Nếu bạn không chắc một điều có phải gốc không, hãy hỏi người giỏi trong lĩnh vực đó, hoặc làm một thí nghiệm nhỏ. Đừng đoán.
Vì sao phương pháp này khó dùng hơn nghe kể?
Thứ nhất, nó đòi hỏi bạn hiểu khá sâu về khoa học nền. Muốn bóc chuyện làm mát tới gốc, bạn phải biết nhiệt truyền đi bằng những cách nào. Người không có nền đó sẽ dừng ở một tầng rất nông và tưởng đã tới gốc.
Thứ hai, nó tốn thời gian. Mỗi lần bóc là một lần phải đọc, hỏi, thử. Làm cho mọi chi tiết thì không ai làm nổi. Bạn phải chọn chỗ nào đáng bóc.
Thứ ba, nó dễ khiến mình coi thường kinh nghiệm của người đi trước. Nhiều cách làm trông như thói quen nhưng thật ra có lý do sâu mà người mới chưa thấy. Sân xi măng có thể vừa rẻ, vừa dễ quét, vừa giữ nhiệt tốt vào buổi chiều.
Nên khi bóc, hãy khiêm tốn với mỗi chi tiết. Trước khi gạt nó đi, hỏi người đang làm vì sao họ làm vậy.
Khi nào nên dùng tư duy từ nguyên lý gốc?
Mình dùng nó chủ yếu ở ba tình huống. Tình huống đầu là khi mọi lời giải hiện có đều cùng vướng một chỗ, như đều đắt, đều nặng, đều cần điện. Cái vướng chung đó thường đến từ một giả định chung, bóc ra là thấy.
Tình huống thứ hai là khi có vật liệu hay công nghệ mới làm thay đổi một điều từng là giới hạn. Pin rẻ hơn, cảm biến nhỏ hơn, vật liệu nhẹ hơn. Những giả định cũ có thể không còn đúng.
Tình huống thứ ba là khi bạn làm cho một hoàn cảnh rất khác với nơi lời giải cũ ra đời. Lời giải làm cho nước lạnh chưa chắc hợp với vùng nắng nóng quanh năm, nhiều bụi và điện chập chờn.
Còn lại, cứ đứng trên vai người đi trước. Và bạn thử hỏi mình, trong nghề của bạn, có điều gì ai cũng làm theo mà chưa ai hỏi vì sao không?
Câu hỏi thường gặp
Tư duy từ nguyên lý gốc có cần học vật lý nhiều không?
Cần hiểu những quy luật liên quan tới vấn đề của bạn, không cần học hết. Làm về sấy thì học về nhiệt và độ ẩm, làm về nâng hạ thì học về lực và đòn bẩy. Học đúng chỗ cần thì nhanh hơn nhiều.
Người không học kỹ thuật có dùng được cách nghĩ này?
Được, ở phần nhu cầu con người và quy trình. Bóc một việc ra để hỏi bước nào thật sự cần, bước nào chỉ do thói quen, không đòi hỏi bằng kỹ thuật. Phần vật lý thì nên có người hiểu đi cùng.
Tư duy từ gốc có phải là làm lại mọi thứ từ đầu?
Không. Đó là hiểu lại vấn đề từ đầu. Lời giải cuối cùng vẫn có thể dùng rất nhiều linh kiện và cách làm sẵn có, chỉ là được ghép theo cách mới.
Làm sao biết mình đã bóc tới gốc chưa?
Khi hỏi tiếp vì sao mà câu trả lời là một quy luật tự nhiên, một tính chất vật liệu đã được kiểm chứng, hoặc một giới hạn cơ thể người, thì bạn đã tới khá sâu. Nếu câu trả lời vẫn là vì người ta hay làm vậy, còn đào tiếp được.
Phương pháp này có giúp làm sản phẩm rẻ hơn không?
Đôi khi có, khi nó cho thấy phần đắt nằm ở cách làm chứ không ở vật liệu. Nhưng không có gì bảo đảm, và nhiều khi lời giải từ gốc lúc đầu còn tốn hơn vì chưa ai làm sẵn linh kiện cho nó.
