Theo lý thuyết giải bài toán sáng chế, một vấn đề kỹ thuật khó thường là một mâu thuẫn: muốn cái này tốt lên thì cái kia xấu đi, như muốn bền thì nặng, muốn nhẹ thì yếu. Người thường chọn một điểm cân bằng. Người sáng chế tìm cách gỡ mâu thuẫn để có cả hai, và phương pháp này cho rằng những cách gỡ đó lặp đi lặp lại trong rất nhiều sáng chế, nên có thể học được.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Ở Việt Nam, phương pháp này được biết tới qua các lớp phương pháp luận sáng tạo, có gốc từ Liên Xô cũ, đúc kết từ việc đọc và phân tích một số lượng rất lớn bằng sáng chế. Tập này mình không dạy hết cả phương pháp, mà kể phần cốt lõi nhất và cách mình dùng nó trong thực tế.
Mâu thuẫn kỹ thuật là gì, nói bằng lời thường?
Hãy nghĩ tới cái nón lá. Muốn che nắng rộng thì vành phải to. Vành to thì gặp gió dễ bị lật và vướng khi đi trong đám đông. Đó là một mâu thuẫn: cải thiện độ che thì làm xấu độ gọn.
Người thiết kế bình thường sẽ chọn một cỡ vừa phải, che vừa đủ, gọn vừa đủ. Đó là thoả hiệp. Không sai, nhưng không có gì mới.
Người theo lối nghĩ này sẽ hỏi: có cách nào để vành vừa to khi cần che, vừa nhỏ khi cần gọn không. Từ câu hỏi đó mới nảy ra những thứ như vành gấp được, vành có khe cho gió lọt, hay che nắng bằng cách khác không cần vành.
Điểm quan trọng là gọi tên được mâu thuẫn. Khi đã gọi tên rõ cái gì tốt lên thì cái gì xấu đi, bạn có một đề bài sắc hơn nhiều so với câu làm cái nón tốt hơn.
Mâu thuẫn vật lý: một thứ phải vừa thế này vừa thế kia
Phương pháp còn đi sâu thêm một tầng. Khi đào vào mâu thuẫn kỹ thuật, thường bạn sẽ thấy một bộ phận phải có hai tính chất trái ngược nhau. Vành nón phải vừa to vừa nhỏ. Tay cầm phải vừa cứng để truyền lực, vừa mềm để êm tay.
Đến đây có mấy lối gỡ rất hay dùng. Tách theo thời gian: to lúc này, nhỏ lúc khác, như ô dù gấp. Tách theo không gian: cứng ở chỗ này, mềm ở chỗ kia, như tay cầm lõi cứng bọc cao su. Tách theo cấp độ: từng phần nhỏ thì cứng, cả khối thì mềm, như dây xích.
Còn một lối nữa là tách theo điều kiện: cứng khi chịu lực nhanh, mềm khi chịu lực chậm, như một số vật liệu đặc biệt. Lối này thường cần hiểu biết về vật liệu.
Khi đã quen, bạn sẽ thấy rất nhiều đồ vật quanh mình là kết quả của một trong những cách tách này.
Những thủ thuật hay gặp và cách dùng
Phương pháp đúc kết được bốn mươi thủ thuật sáng tạo, nghĩa là những kiểu biến đổi lặp lại trong nhiều sáng chế. Mình không kể hết, chỉ kể vài cái mình dùng nhiều nhất.
Chia nhỏ: chia một vật thành nhiều phần độc lập, như bàn ghép từng mô đun. Làm ngược: thay vì đưa vật tới công cụ thì đưa công cụ tới vật. Làm trước: chuẩn bị sẵn một phần công việc trước khi cần, như bao bì có sẵn đường xé.
Tự phục vụ: để vật tự làm một phần việc của nó, như cửa tự đóng nhờ trọng lực. Thay đổi màu hay độ trong suốt: để thấy được bên trong mà không cần mở. Dùng vật rẻ tiền dùng một lần thay cho vật đắt tiền phải bảo dưỡng.
Cách dùng thực tế của mình rất đơn giản. Khi bế tắc, mình đọc lướt danh sách thủ thuật, với mỗi cái hỏi áp vào vấn đề của mình thì ra sao. Phần lớn không ra gì, nhưng thường có một hai cái mở ra hướng mới.
Phương pháp này mạnh ở đâu và yếu ở đâu?
Nó mạnh ở chỗ biến cảm hứng thành việc có trình tự. Bạn không phải ngồi chờ ý tưởng tới. Bạn gọi tên mâu thuẫn, thử các lối gỡ, và thường sẽ có vài hướng để thử.
Nó cũng mạnh ở chỗ giúp bạn không thoả hiệp quá sớm. Khi đã quen hỏi có cách nào có cả hai không, bạn sẽ bớt chấp nhận những lời giải nửa vời.
Nhưng nó yếu ở chỗ khá nặng về kỹ thuật và vật liệu. Với những vấn đề về con người, thói quen, dịch vụ, nó ít hữu ích hơn. Nó cũng không giúp bạn tìm vấn đề đáng giải, chỉ giúp giải vấn đề đã có.
Và danh sách thủ thuật dễ bị dùng máy móc. Đọc cho có rồi gán ghép, ra những ý tưởng nghe hợp lý trên giấy mà không chạy trong thực tế. Thủ thuật chỉ là gợi ý, phải thử mới biết.
Bắt đầu học thế nào cho người bận rộn?
Bạn không cần học hết một lần. Bắt đầu bằng thói quen nhỏ: mỗi khi gặp một lời giải thoả hiệp, hãy viết ra mâu thuẫn đằng sau nó bằng câu muốn cái này tốt thì cái kia xấu.
Sau đó, mỗi tuần học thêm một hai thủ thuật, và thử tìm chúng trong đồ vật quanh nhà. Cái kẹp tóc, cái ấm siêu tốc, cái xe đạp gấp. Khi nhận ra được thủ thuật trong đồ có sẵn, bạn sẽ dùng được nó cho vấn đề của mình.
Nếu có điều kiện, tham gia một lớp phương pháp luận sáng tạo. Học cùng người khác giúp bạn thấy nhiều cách áp dụng hơn, và có người chỉ ra khi bạn gán ghép máy móc.
Nhìn quanh bạn lúc này, có món đồ nào đang là một thoả hiệp, chẳng hạn to quá thì khó cất, nhỏ quá thì không đủ dùng, mà bạn chưa từng nghĩ có thể có cả hai?
Câu hỏi thường gặp
Học lý thuyết giải bài toán sáng chế có khó không?
Phần cốt lõi về mâu thuẫn và các lối tách khá dễ hiểu. Phần sâu hơn với các công cụ phân tích và bảng tra thì cần thời gian và thực hành. Bạn có thể dùng phần đơn giản ngay mà chưa cần học hết.
Phương pháp này có dùng được ngoài kỹ thuật không?
Có người áp dụng cho kinh doanh, giáo dục, quản lý bằng cách hiểu mâu thuẫn theo nghĩa rộng. Hiệu quả thường thấp hơn trong kỹ thuật, nhưng thói quen gọi tên mâu thuẫn thì dùng được ở mọi nơi.
Bốn mươi thủ thuật có phải là công thức chắc ra sáng chế?
Không. Chúng là gợi ý đã lặp lại nhiều trong quá khứ. Chúng giúp bạn nghĩ ra hướng mới, nhưng mỗi hướng vẫn phải được thử và kiểm chứng như mọi ý tưởng khác.
Trẻ em có học được phương pháp này không?
Được ở mức đơn giản, qua trò chơi tìm mâu thuẫn trong đồ vật quen thuộc và nghĩ cách có cả hai. Điều quan trọng là để trẻ thấy vui khi nghĩ ra cách lạ, không chấm đúng sai.
Có nên thoả hiệp khi không gỡ được mâu thuẫn?
Có, thoả hiệp là lựa chọn hợp lý khi đã thử gỡ mà chưa được, hoặc khi không đủ nguồn lực. Điều quan trọng là thoả hiệp có ý thức, và ghi lại mâu thuẫn để quay lại khi có vật liệu hay công nghệ mới.
