Mượn lời giải từ ngành khác nghĩa là bạn tìm xem ở một lĩnh vực hoàn toàn khác, người ta đã giải một vấn đề có cùng bản chất với vấn đề của bạn bằng cách nào, rồi mang cách đó về. Bí quyết là diễn đạt vấn đề bằng lời chung, bỏ hết tên nghề, để thấy được chỗ giống nhau giữa những thứ bề ngoài chẳng liên quan.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Nếu phải chọn một lối sáng tạo mà mình thấy người Việt có lợi thế tự nhiên, mình chọn lối này. Chúng ta quen với chuyện một người làm nhiều nghề, đi nhiều nơi, và thường xuyên mang cách của chỗ này sang chỗ khác. Tập này mình nói cách làm việc đó một cách có chủ đích.
Vì sao ngành khác thường đã có lời giải?
Số kiểu vấn đề kỹ thuật cơ bản không nhiều như ta nghĩ. Tách một thứ ra khỏi thứ khác, giữ một vật ở vị trí, làm khô, làm sạch, truyền lực, đo một đại lượng. Mỗi ngành gặp những vấn đề này dưới một cái tên khác nhau.
Ngành y tách máu thành các phần. Ngành thực phẩm tách kem khỏi sữa. Ngành khai khoáng tách quặng khỏi đất. Cùng là chuyện tách, và nhiều cách tách của ngành này có thể dùng được ở ngành kia.
Vấn đề là người trong mỗi ngành ít khi nhìn sang ngành khác. Họ đọc tài liệu của ngành mình, đi hội chợ của ngành mình, nói chuyện với đồng nghiệp trong ngành.
Người sáng chế đứng giữa các ngành, hoặc chịu khó đi sang ngành khác, sẽ thấy những lời giải mà người trong cuộc không thấy.
Bước đầu tiên: nói lại vấn đề bằng lời chung
Giả sử bạn đang làm dụng cụ giúp thu hoạch trái chín trên cây cao mà không làm dập trái. Nếu bạn đi tìm cách thu hoạch trái cây, bạn chỉ thấy những gì ngành nông nghiệp đã có.
Hãy nói lại bằng lời chung: gỡ một vật mềm, dễ tổn thương, ra khỏi chỗ bám ở trên cao, rồi đưa xuống đất nhẹ nhàng. Giờ thì câu hỏi mở ra nhiều ngành: y tế xử lý mô mềm, ngành kho vận đưa hàng dễ vỡ từ trên cao xuống, ngành đồ chơi trẻ em làm tay gắp mềm.
Cách chuyển sang lời chung là thay mỗi danh từ đặc thù bằng tính chất của nó. Trái xoài thành vật mềm hình bầu dục, nặng vừa phải. Cành cây thành chỗ bám có sợi dai. Cây cao thành độ cao vài mét, người đứng dưới đất.
Viết vài phiên bản lời chung khác nhau, mỗi phiên bản nhấn một khía cạnh. Mỗi phiên bản sẽ dẫn tới một nhóm ngành khác để tìm.
Tìm lời giải ở đâu?
Nơi dễ nhất là hỏi người. Kể vấn đề bằng lời chung cho bạn bè làm nghề khác và hỏi ở ngành anh chị, có chuyện gì giống vậy không, người ta làm thế nào. Nhiều khi câu trả lời đến ngay.
Nơi thứ hai là đi xem. Một người thợ cơ khí đứng trong bếp nhà hàng nửa ngày sẽ thấy rất nhiều cách cầm, gắp, cắt, tách mà xưởng cơ khí không có. Người làm nông vào một xưởng in sẽ thấy những cách phủ đều, làm khô nhanh.
Nơi thứ ba là tra cứu sáng chế theo chức năng chứ không theo ngành. Các kho sáng chế thường được phân loại, và nếu bạn tìm theo chức năng như tách, kẹp, sấy, bạn sẽ gặp lời giải từ những ngành không ngờ tới.
Nơi thứ tư là tự nhiên, nhưng mình sẽ dành riêng một tập cho chuyện học từ cây cỏ và con vật.
Chuyển lời giải về: chỗ hay vấp
Mang một lời giải từ ngành khác về hiếm khi dùng nguyên được. Điều kiện khác, cỡ khác, giá khác, người dùng khác. Bước chuyển về mới là chỗ cần sáng tạo thật sự.
Ví dụ cách gắp mềm của một thiết bị y tế có thể rất hay, nhưng được làm cho phòng sạch, có điện ổn định, người dùng được đào tạo. Mang ra vườn xoài, nó phải chịu bụi, mưa, tay người dùng dính nhựa, và giá phải hợp với người làm vườn.
Nên khi chuyển về, hãy giữ lại nguyên lý và bỏ đi cách thực hiện cụ thể. Nguyên lý có thể là bao quanh vật bằng một lớp mềm rồi siết nhẹ đều khắp. Cách thực hiện ở vườn có thể là một túi lưới, không cần động cơ hay cảm biến gì.
Và hãy thử sớm ở hoàn cảnh thật. Một lời giải hay ở ngành gốc có thể thất bại ở ngành mới vì một chi tiết không ai ngờ.
Tập thói quen nhìn ngang
Lối sáng tạo này giỏi dần theo thời gian, vì nó phụ thuộc vào kho hiểu biết bạn có về nhiều ngành. Mỗi khi đi đâu, xem gì, hãy tự hỏi: họ đang giải vấn đề gì, bằng cách nào, cách đó dùng được ở đâu khác không.
Đọc những thứ ngoài ngành mình. Đi thăm những xưởng, những nông trại, những bếp ăn khác. Nói chuyện với người làm nghề lạ. Không cần mục đích cụ thể, cứ tích luỹ dần.
Ghi lại những cách làm hay vào sổ, xếp theo chức năng chứ không theo ngành. Một trang cho các cách tách, một trang cho các cách giữ, một trang cho các cách làm khô. Sau vài năm, cuốn sổ đó sẽ là kho lời giải riêng của bạn.
Bạn thử nghĩ về một vấn đề đang làm bạn bế tắc, viết lại nó bằng lời chung không có tên nghề, và hỏi: ai ngoài kia đang giải chuyện này mỗi ngày?
Câu hỏi thường gặp
Phép tương tự trong sáng chế có phải là sao chép?
Không, nếu bạn mượn nguyên lý và tự làm ra cách thực hiện mới cho hoàn cảnh khác. Nhưng nếu lời giải ở ngành gốc còn được bảo hộ và bạn dùng đúng cách đó, cần kiểm tra để không xâm phạm quyền của người khác.
Làm sao tìm được người ở ngành khác để hỏi?
Bắt đầu từ người quen, họ hàng, bạn học cũ làm nghề khác. Các câu lạc bộ sáng tạo, hội nghề nghiệp và nhóm cộng đồng trên mạng cũng là nơi người ở nhiều ngành gặp nhau.
Mượn lời giải từ ngành khác có được bảo hộ sáng chế không?
Có thể, nếu việc áp dụng vào lĩnh vực mới không phải là điều hiển nhiên với người trong nghề và đáp ứng các điều kiện khác. Đây là chỗ khá tinh tế, nên hỏi đại diện sở hữu công nghiệp.
Lối sáng tạo này hợp với ai nhất?
Hợp với người đã làm nhiều nghề hoặc có nhiều mối quan hệ ở các ngành khác nhau. Người chỉ làm một nghề vẫn dùng được, nhưng cần chủ động đi xem và hỏi nhiều hơn.
Có ví dụ đời thường nào về mượn lời giải?
Nhiều dụng cụ làm bếp mượn cơ cấu của dụng cụ cơ khí, như kẹp, đòn bẩy, bánh răng. Ngược lại, một số cách làm sạch trong công nghiệp mượn ý tưởng từ cách rửa đồ trong gia đình.
