Đảo ngược bài toán là cố tình hỏi điều ngược lại với điều mình muốn: thay vì làm sao cho việc này tốt hơn, hỏi làm sao cho nó hỏng nhanh nhất. Hoặc đổi vai: vật đứng yên thành vật di chuyển, bên trong thành bên ngoài, làm trước thành làm sau. Câu trả lời ngược thường chỉ thẳng vào chỗ cần sửa, hoặc mở ra một cách làm mà lối nghĩ xuôi không bao giờ đi tới.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Lối nghĩ này có vẻ như một trò chơi, và đúng là nó vui. Nhưng mình thấy nó là một trong những công cụ có tỉ lệ ra ý hay cao nhất trên mỗi phút bỏ ra. Tập này mình kể ba kiểu đảo ngược mình hay dùng.
Kiểu thứ nhất: hỏi làm sao cho hỏng
Giả sử bạn muốn làm một cái hộp bút giúp học sinh tiểu học không làm rơi đồ. Thay vì hỏi làm sao để không rơi, hãy hỏi làm sao để hộp bút này làm rơi đồ nhiều nhất có thể.
Câu trả lời đến rất nhanh và rất cụ thể: nắp mở dễ khi va chạm, bên trong trơn và không có ngăn, hình dáng dễ lăn khỏi bàn, đồ bên trong nặng dồn về một đầu. Lối nghĩ xuôi thường cho ra những câu chung chung, còn lối nghĩ ngược cho ra một danh sách lỗi rõ ràng.
Giờ bạn chỉ cần đảo từng lỗi lại: nắp có khoá nhẹ, bên trong có ngăn, đáy phẳng có chống lăn, đồ phân bố đều. Mỗi dòng là một hướng thiết kế.
Vì sao cách này hiệu quả? Vì con người giỏi phát hiện cái sai hơn là tưởng tượng cái đúng. Chỉ trích thì dễ, sáng tạo thì khó. Lối nghĩ ngược lợi dụng đúng điểm mạnh đó.
Kiểu thứ hai: đổi vai cái đứng yên và cái chuyển động
Trong mỗi việc, thường có một thứ đứng yên và một thứ chuyển động. Người đi tới máy. Hàng chạy qua người kiểm. Nước chảy qua bộ lọc. Hãy thử đổi vai.
Nếu máy đi tới người thì sao. Đó là gốc của những thiết bị di động, máy làm việc tại chỗ khách hàng. Nếu người kiểm đi dọc hàng đang đứng yên thì sao. Có khi nhanh hơn với hàng nặng, khó di chuyển.
Một ví dụ ở vườn rau: bình thường cây đứng yên, người đi tưới. Đảo lại, người đứng yên, cây chuyển động qua người. Nghe lạ, nhưng đó là ý tưởng đằng sau những giàn trồng xoay hay khay trồng trên đường ray ở một số nhà màng.
Không phải lúc nào đổi vai cũng hợp lý, nhưng nó buộc bạn nhìn lại vì sao cái này đứng yên, cái kia chuyển động. Nhiều khi câu trả lời là chỉ vì quen.
Kiểu thứ ba: đảo trong ngoài, trên dưới, trước sau
Đảo trong ngoài: thay vì làm nóng từ ngoài vào, làm nóng từ trong ra. Thay vì bọc lớp bảo vệ bên ngoài, đặt nó bên trong. Nhiều thiết bị nấu ăn và sấy khô đã đổi mới nhờ câu hỏi này.
Đảo trên dưới: thay vì đổ từ trên xuống, bơm từ dưới lên. Thay vì treo, đặt dưới đất. Chai nước tương đặt úp đầu xuống cho dễ lấy hết đến giọt cuối là một ví dụ quen thuộc.
Đảo trước sau: thay vì làm xong rồi kiểm, kiểm trước rồi làm. Thay vì thu tiền sau khi phục vụ, thu trước. Thay vì lắp ở nhà máy rồi chở, chở linh kiện rồi lắp tại chỗ.
Mỗi phép đảo là một câu hỏi dễ đặt. Chỉ cần đi qua lần lượt, bạn sẽ có một danh sách để cân nhắc.
Vì sao đảo ngược hay bị bỏ quên?
Lối nghĩ xuôi là con đường mòn của não. Khi được giao bài toán làm cho tốt hơn, ta tự động nghĩ thêm một chút, bớt một chút, quanh cái đang có. Đảo ngược đòi hỏi một cú rẽ có chủ ý.
Người trong nghề càng lâu càng khó đảo, vì họ biết quá rõ cách đang làm, và những câu hỏi ngược nghe có vẻ ngớ ngẩn với họ. Nên đôi khi người mới hay trẻ em lại đặt câu hỏi ngược tự nhiên hơn.
Còn một lý do nữa: câu trả lời ngược thường nghe buồn cười, và trong một cuộc họp nghiêm túc, người ta ngại nói ra. Nếu bạn làm việc theo nhóm, hãy dành riêng một khoảng thời gian cho phép mọi người nói điều ngược mà không bị chê.
Giữ không khí vui vẻ khi làm việc này. Tiếng cười là dấu hiệu tốt, nó cho thấy mọi người đang thoát khỏi lối mòn.
Từ ý tưởng ngược tới lời giải thật
Ý tưởng ngược thường không dùng được ngay. Nó là điểm xuất phát. Việc tiếp theo là hỏi: phần nào của ý tưởng ngược này có lý, và làm sao giữ phần đó trong khi bỏ phần vô lý.
Ví dụ ý người đứng yên, cây chuyển động có thể quá đắt cho một vườn rau gia đình. Nhưng phần có lý là giảm việc đi lại và cúi người. Có thể giữ phần đó bằng cách đặt các khay trồng ở độ cao vừa tầm và gom chúng lại gần nhau.
Luôn đưa ý tưởng đã chỉnh sửa về câu đề bài ban đầu, và nếu được thì thử nhanh với người dùng thật.
Bạn thử nghĩ về một việc làm bạn khó chịu mỗi ngày, rồi hỏi: nếu mình muốn nó tệ hơn nữa, mình sẽ làm gì? Danh sách đó có thể là bản đồ để làm nó tốt hơn đấy.
Câu hỏi thường gặp
Đảo ngược bài toán khác gì với bảy câu hỏi biến đổi?
Đảo ngược là một trong bảy câu hỏi, nhưng được đào sâu hơn với nhiều kiểu đảo khác nhau. Bảy câu hỏi cho bạn độ rộng, còn lối nghĩ ngược cho bạn một mũi khoan sâu theo một hướng.
Lối nghĩ ngược có dùng được khi giải quyết vấn đề nhóm không?
Rất hợp. Hỏi cả nhóm làm sao để cuộc họp này tệ nhất, hay làm sao để khách hàng bỏ đi nhanh nhất, thường mở ra những vấn đề mà không ai dám nói thẳng.
Có sáng chế nổi tiếng nào ra đời từ lối nghĩ ngược không?
Có nhiều ví dụ về thiết bị chuyển từ việc đưa vật tới máy sang đưa máy tới vật, hay chuyển từ lắp ở nhà máy sang lắp tại chỗ. Mình không nêu tên cụ thể để tránh gán sai, nhưng bạn sẽ nhận ra kiểu này ở rất nhiều đồ quanh mình.
Trẻ em có thể chơi trò nghĩ ngược không?
Có và thường rất thích. Hỏi trẻ làm sao để cái cặp sách nặng nhất có thể, hay làm sao để cây chết nhanh nhất, rồi cùng đảo lại. Đây là trò chơi tốt để nuôi óc sáng tạo, không cần chấm điểm.
Nghĩ ngược có làm mình tiêu cực không?
Không, nếu bạn luôn bước tiếp sang phần đảo lại để tìm lời giải. Lối nghĩ ngược chỉ là một công cụ tạm thời, không phải thái độ sống.
