Khi phát hiện ý tưởng của mình đã có người đăng ký, đừng vội bỏ. Trước hết kiểm tra ba điều: bằng đó còn hiệu lực không, có hiệu lực ở Việt Nam không, và phạm vi bảo hộ thật sự bao phủ tới đâu. Sau đó bạn có mấy lựa chọn: cải tiến để khác biệt, xin phép sử dụng, hợp tác với chủ bằng, hoặc chuyển sang một hướng khác.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Cảm giác tìm thấy ý tưởng của mình trong một bản sáng chế của người khác giống như bị hẫng một nhịp. Mình đã có cảm giác đó nhiều lần. Tập này mình kể những gì mình làm sau cú hẫng đó.
Kiểm tra hiệu lực: bằng còn sống không?
Không phải mọi sáng chế bạn tìm thấy đều còn hiệu lực. Có đơn chỉ được công bố mà không bao giờ được cấp bằng. Có bằng đã hết thời hạn bảo hộ. Có bằng bị chấm dứt sớm vì chủ bằng không nộp phí duy trì.
Tra tình trạng pháp lý trong cơ sở dữ liệu của cơ quan cấp bằng. Thông tin thường ghi rõ đơn đang xét, đã cấp, đã hết hiệu lực, hay đã bị từ chối.
Nếu bằng đã hết hiệu lực, giải pháp trong đó thường đã trở thành của chung, ai cũng dùng được. Mình sẽ nói kỹ về điều này ở tập sau.
Nếu đơn đang được xét, tình hình chưa rõ. Phạm vi có thể bị thu hẹp khi thẩm định, hoặc đơn có thể bị từ chối. Theo dõi và hỏi ý kiến người có chuyên môn.
Kiểm tra lãnh thổ: bằng có hiệu lực ở đâu?
Bằng sáng chế chỉ có hiệu lực ở nước đã cấp nó. Một sáng chế được cấp bằng ở một nước khác nhưng không nộp đơn ở Việt Nam thì về nguyên tắc không ngăn bạn làm và bán ở Việt Nam.
Nhưng có hai điều cần nhớ. Thứ nhất, công bố của sáng chế đó ở bất cứ đâu vẫn làm mất tính mới, nên bạn không thể đăng ký chính giải pháp đó ở Việt Nam. Thứ hai, nếu bạn muốn xuất khẩu sang nước có bằng, bạn sẽ gặp vấn đề.
Kiểm tra xem sáng chế có gia đình sáng chế ở những nước nào, tức là cùng một sáng chế được nộp ở nhiều nước. Các kho tra cứu quốc tế thường hiển thị thông tin này.
Nếu bạn định làm ăn lâu dài và có thể mở rộng ra nước ngoài, việc này cần được xem xét nghiêm túc với đại diện sở hữu công nghiệp.
Kiểm tra phạm vi: sáng chế thật sự bao phủ tới đâu?
Nhiều người đọc bản tóm tắt hay hình vẽ, thấy giống, là kết luận ý tưởng của mình đã bị người khác đăng ký. Nhưng phạm vi bảo hộ được xác định bởi yêu cầu bảo hộ, không phải bởi hình vẽ hay tóm tắt.
Đọc kỹ yêu cầu bảo hộ độc lập, tách thành từng dấu hiệu như mình đã nói ở tập trước. Nếu giải pháp của bạn không có đủ tất cả dấu hiệu, có thể nó nằm ngoài phạm vi.
Thường bạn sẽ thấy sáng chế kia giải cùng vấn đề nhưng bằng cách khác, hoặc có một dấu hiệu mà bạn không cần. Đó là không gian để bạn đi.
Đánh giá chính thức về việc có xâm phạm hay không là việc của người có chuyên môn, và có khi cần giám định. Nhưng đọc kỹ giúp bạn biết mình đang đứng ở đâu trước khi đi hỏi.
Các lựa chọn khi bằng còn hiệu lực và bao phủ ý tưởng
Lựa chọn thứ nhất là cải tiến. Tìm cách giải cùng vấn đề mà không dùng những dấu hiệu trong yêu cầu bảo hộ, hoặc thêm một cải tiến đáng kể. Cải tiến có thể tự nó đủ điều kiện để đăng ký, dù khi dùng có thể vẫn cần phép của chủ bằng gốc nếu nó vẫn dùng sáng chế của họ.
Lựa chọn thứ hai là xin phép, tức xin cấp phép sử dụng. Liên hệ chủ bằng, thương lượng điều kiện. Nhiều chủ bằng sẵn lòng cấp phép vì họ không tự khai thác hết thị trường.
Lựa chọn thứ ba là hợp tác. Có khi chủ bằng có sáng chế nhưng không có khả năng sản xuất hay phân phối ở Việt Nam, còn bạn thì có. Hai bên có thể cùng làm.
Lựa chọn thứ tư là chuyển hướng. Dùng những gì đã học được để giải một vấn đề liên quan mà sáng chế kia chưa chạm tới.
Đừng để cú hẫng làm mất những gì đã học
Phát hiện ý tưởng đã có người làm là một tin buồn, nhưng cũng là một xác nhận: vấn đề bạn thấy là có thật, và đủ quan trọng để người khác bỏ công giải và đăng ký.
Những gì bạn đã học về vấn đề, về người dùng, về kỹ thuật không mất đi. Chúng làm bạn giỏi hơn trong lĩnh vực đó, và sẵn sàng hơn cho ý tưởng tiếp theo.
Đọc kỹ sáng chế kia, bạn sẽ học được cách người khác nghĩ về cùng vấn đề. Có khi họ giải tốt hơn bạn ở một chỗ, và bạn giải tốt hơn họ ở chỗ khác.
Bạn thử lấy sáng chế gần nhất với ý tưởng của mình, và tìm ba điểm mà nó chưa làm tốt. Ba điểm đó có thể là điểm xuất phát mới cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Dùng sáng chế của người khác ở Việt Nam khi họ chỉ có bằng nước ngoài có sao không?
Về nguyên tắc bằng chỉ có hiệu lực ở nước cấp, nên không bị ngăn ở Việt Nam. Nhưng bạn không thể đăng ký chính giải pháp đó, và gặp rủi ro nếu xuất khẩu sang nước có bằng. Nên kiểm tra kỹ với đại diện.
Cải tiến sáng chế của người khác có được đăng ký không?
Có thể, nếu phần cải tiến đáp ứng các điều kiện bảo hộ. Nhưng khi khai thác, nếu cải tiến vẫn dùng sáng chế gốc còn hiệu lực, bạn có thể cần phép của chủ bằng gốc.
Liên hệ chủ bằng để xin phép như thế nào?
Thông tin chủ bằng có trong hồ sơ công bố. Có thể liên hệ trực tiếp hoặc qua đại diện sở hữu công nghiệp. Chuẩn bị rõ mình muốn dùng vào việc gì, ở đâu, quy mô bao nhiêu.
Nếu mình nghĩ ra độc lập mà không biết có bằng thì có bị coi là xâm phạm không?
Việc tự nghĩ ra độc lập thường không phải lý do để được dùng sáng chế của người khác đã được bảo hộ. Đây là lý do nên tra cứu trước khi sản xuất và bán.
Có nên kiện ngược lại nếu thấy bằng của người khác không đáng được cấp?
Luật có cơ chế để yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực bằng nếu nó không đáp ứng điều kiện, như thiếu tính mới. Đây là thủ tục pháp lý phức tạp, cần có bằng chứng và nên làm cùng người có chuyên môn.
