Tính mới nghĩa là giải pháp của bạn chưa bị công bố, chưa được sử dụng công khai hay bộc lộ theo cách người khác biết được, ở bất cứ đâu trên thế giới, trước ngày nộp đơn. Trình độ sáng tạo nghĩa là một người có hiểu biết trung bình trong lĩnh vực đó không thể dễ dàng nghĩ ra giải pháp của bạn từ những gì đã có. Để được cấp bằng sáng chế, cần cả hai, cùng với khả năng áp dụng công nghiệp. Còn giải pháp hữu ích thì không đòi hỏi trình độ sáng tạo.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Hai khái niệm này quyết định chuyện bạn có được bảo hộ hay không, nhưng chúng thường được giải thích bằng ngôn ngữ luật khó hiểu. Tập này mình kể lại bằng lời thường, kèm ví dụ. Để áp dụng cho sáng chế cụ thể, bạn vẫn nên hỏi đại diện sở hữu công nghiệp.
Tính mới: chưa ai biết tới trước ngày nộp đơn
Tính mới được so với toàn bộ những gì đã được công khai trên thế giới trước ngày nộp đơn. Không chỉ sáng chế khác, mà cả sách báo, bài giảng, video, sản phẩm bày bán, hội chợ, bài đăng trên mạng.
Nếu có một tài liệu duy nhất mô tả đầy đủ giải pháp của bạn, với tất cả các dấu hiệu, trước ngày bạn nộp đơn, thì giải pháp mất tính mới. Điều quan trọng là một tài liệu duy nhất mô tả đủ, không phải ghép nhiều tài liệu lại.
Và như mình đã nhắc nhiều lần, chính bạn cũng có thể làm mất tính mới của mình bằng cách công bố trước khi nộp đơn. Luật có một số trường hợp ân hạn trong thời gian ngắn, nhưng đừng dựa vào nó.
Tính mới là điều kiện dễ hiểu nhất, và cũng dễ kiểm tra nhất bằng tra cứu.
Trình độ sáng tạo: không hiển nhiên với người trong nghề
Trình độ sáng tạo khó hơn. Giả sử không có tài liệu nào mô tả đủ giải pháp của bạn, nhưng có tài liệu này mô tả một nửa, tài liệu kia mô tả nửa còn lại. Câu hỏi là: một người làm nghề bình thường, có đủ hiểu biết chung, có dễ dàng ghép hai nửa đó lại không.
Nếu việc ghép đó là hiển nhiên, ai trong nghề cũng làm được mà không cần sáng tạo gì, thì giải pháp thiếu trình độ sáng tạo. Nếu việc ghép đó tạo ra một hiệu quả bất ngờ, hoặc cần vượt qua một định kiến trong nghề, thì có khả năng có trình độ sáng tạo.
Ví dụ đơn giản: gắn thêm một cái móc vào một cái giỏ đã có để treo được. Người trong nghề nào cũng nghĩ ra, khó có trình độ sáng tạo. Nhưng nếu cách gắn móc của bạn đồng thời giải được chuyện giỏ bị lật khi đầy, một vấn đề mà trước đó người ta phải dùng cách khác phức tạp hơn, thì câu chuyện khác.
Đánh giá trình độ sáng tạo có phần chủ quan, và là nơi hay có tranh luận giữa người nộp đơn và thẩm định viên.
Người có hiểu biết trung bình trong nghề là ai?
Đây là một nhân vật giả định trong luật. Không phải thiên tài, cũng không phải người mới vào nghề. Là người biết những kiến thức phổ thông của lĩnh vực đó, biết những gì đã được công bố, và làm được những việc thường ngày trong nghề.
Nhân vật này quan trọng vì nó là thước đo. Cái gì người này dễ dàng nghĩ ra thì không có trình độ sáng tạo.
Nên khi tự đánh giá sáng chế của mình, hãy tưởng tượng một kỹ sư bình thường trong ngành, được đưa cho những tài liệu gần nhất bạn tìm được, và hỏi: họ có dễ nghĩ ra cách của mình không.
Người sáng chế thường đánh giá cao sáng chế của mình, vì chính mình đã mất nhiều công. Nhưng công sức bỏ ra không phải thước đo, thước đo là mức độ hiển nhiên với người trong nghề.
Giải pháp hữu ích: lối đi cho cải tiến nhỏ
Việt Nam có một hình thức bảo hộ dành cho những cải tiến không đạt trình độ sáng tạo nhưng vẫn mới và có ích: giải pháp hữu ích. Điều kiện là có tính mới và có khả năng áp dụng công nghiệp, và giải pháp không phải là hiểu biết thông thường.
Hình thức này hợp với rất nhiều sáng chế thực tế ở Việt Nam: cải tiến dụng cụ, máy móc nông nghiệp, quy trình sản xuất nhỏ. Thời hạn bảo hộ ngắn hơn bằng sáng chế, nhưng điều kiện dễ đạt hơn.
Khi làm việc với đại diện, hãy hỏi xem sáng chế của bạn nên nộp dưới dạng nào. Có trường hợp có thể chuyển đổi giữa hai hình thức trong quá trình xét đơn, nhưng điều kiện cụ thể cần hỏi người có chuyên môn.
Mình sẽ nói kỹ hơn về khác biệt giữa hai loại bằng trong nhóm bài về bảo hộ.
Khả năng áp dụng công nghiệp và những thứ không được bảo hộ
Điều kiện thứ ba, khả năng áp dụng công nghiệp, nghĩa là giải pháp phải thực hiện được lặp đi lặp lại, cho kết quả ổn định. Không phải một lần may mắn, không phải một ý tưởng không làm được trong thực tế.
Điều kiện này thường dễ đạt với sáng chế kỹ thuật thực tế. Nó loại bỏ những ý tưởng viển vông hay trái với quy luật tự nhiên.
Ngoài ba điều kiện, luật còn liệt kê những đối tượng không được bảo hộ dưới dạng sáng chế, như phát minh khoa học, phương pháp toán học, phương pháp kinh doanh thuần tuý. Mình sẽ nói riêng ở một tập sau.
Bạn thử nhìn lại ý tưởng của mình: nếu đưa cho một kỹ sư bình thường trong ngành những tài liệu gần nhất bạn biết, họ có dễ dàng nghĩ ra cách của bạn không?
Câu hỏi thường gặp
Tính mới có tính công bố ở nước ngoài không?
Có. Tính mới được đánh giá trên phạm vi toàn thế giới. Một công bố ở bất cứ nước nào, bằng bất cứ ngôn ngữ nào, trước ngày nộp đơn đều có thể làm mất tính mới.
Giải pháp hữu ích có giá trị thấp hơn sáng chế không?
Thời hạn bảo hộ ngắn hơn và điều kiện dễ hơn, nhưng quyền độc quyền trong thời hạn đó vẫn có giá trị thực tế. Với nhiều cải tiến nhỏ, đây là lựa chọn hợp lý hơn.
Ai quyết định sáng chế có trình độ sáng tạo hay không?
Thẩm định viên của cơ quan sở hữu công nghiệp đánh giá trong quá trình xét đơn. Người nộp đơn có thể giải trình và tranh luận. Khi có tranh chấp sau khi cấp bằng, có thể có thủ tục xem xét lại.
Kết hợp hai thứ đã có có phải là sáng chế không?
Có thể, nếu sự kết hợp không hiển nhiên và tạo ra hiệu quả mà từng thứ riêng lẻ không có. Nếu chỉ đặt hai thứ cạnh nhau, mỗi thứ làm việc của nó, thì thường khó được coi là có trình độ sáng tạo.
Tự đánh giá tính mới có đáng tin không?
Tự tra cứu giúp bạn có đánh giá sơ bộ. Nhưng tra cứu cá nhân thường bỏ sót, nên trước khi nộp đơn quan trọng, nên nhờ người có chuyên môn tra cứu và đánh giá thêm.
