Theo luật Việt Nam, có những đối tượng không được bảo hộ dưới dạng sáng chế, dù chúng mới và có ích: phát minh, lý thuyết khoa học, phương pháp toán học, phương pháp để thực hiện hoạt động trí óc, kinh doanh, trò chơi, chương trình máy tính tự thân nó, cách trình bày thông tin, giải pháp chỉ có đặc tính thẩm mỹ, giống thực vật, giống động vật, và phương pháp phòng ngừa, chẩn đoán, chữa bệnh cho người và động vật. Nhiều thứ trong số đó có hình thức bảo hộ khác phù hợp hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Mình hay gặp những người mang tới một ý tưởng kinh doanh rất hay, một cách tổ chức cửa hàng, một công thức món ăn, và hỏi làm sao đăng ký sáng chế. Nhiều khi câu trả lời là không được, nhưng có đường khác. Tập này mình điểm qua danh sách đó.
Phát minh, lý thuyết khoa học, phương pháp toán học
Phát minh theo nghĩa khám phá ra một điều có sẵn trong tự nhiên, như một tính chất của vật liệu, một quy luật, không được bảo hộ dưới dạng sáng chế. Lý do là không ai được độc quyền với quy luật tự nhiên.
Nhưng một ứng dụng cụ thể của phát hiện đó, một sản phẩm hay quy trình dùng tính chất vừa khám phá để giải một vấn đề kỹ thuật, thì có thể được bảo hộ.
Tương tự, một công thức toán học không được bảo hộ. Nhưng một thiết bị hay quy trình kỹ thuật dùng công thức đó để giải một vấn đề cụ thể thì có thể xem xét.
Ranh giới giữa phát hiện và ứng dụng đôi khi tinh tế. Đây là chỗ nên hỏi người có chuyên môn.
Phương pháp kinh doanh, trò chơi và hoạt động trí óc
Một cách bán hàng mới, một mô hình kinh doanh, một cách tổ chức cửa hàng, một luật chơi, một phương pháp dạy học, một cách ghi nhớ, đều thuộc nhóm không được bảo hộ dưới dạng sáng chế.
Lý do là chúng không phải giải pháp kỹ thuật, không giải vấn đề bằng cách ứng dụng quy luật tự nhiên.
Nhưng không có nghĩa là không có cách bảo vệ. Tên và biểu tượng của mô hình có thể đăng ký nhãn hiệu. Tài liệu hướng dẫn, bộ bài giảng có quyền tác giả. Cách vận hành chi tiết có thể giữ như bí mật kinh doanh. Và lợi thế lớn nhất thường là đi trước và làm tốt.
Nếu mô hình kinh doanh đi kèm một thiết bị hay hệ thống kỹ thuật mới, phần kỹ thuật đó có thể được xem xét bảo hộ.
Chương trình máy tính
Chương trình máy tính tự thân nó không được bảo hộ dưới dạng sáng chế ở Việt Nam. Thay vào đó, mã nguồn và mã máy được bảo hộ theo quyền tác giả, tự động phát sinh khi tác phẩm được tạo ra, và có thể đăng ký để làm bằng chứng.
Quyền tác giả bảo vệ cách viết cụ thể của chương trình, không bảo vệ ý tưởng hay chức năng. Người khác có thể viết lại một chương trình làm cùng việc bằng mã khác mà không vi phạm.
Tuy nhiên, một giải pháp kỹ thuật có dùng phần mềm, như một thiết bị điều khiển bằng chương trình để giải một vấn đề kỹ thuật cụ thể, có thể được xem xét. Ranh giới ở đây khá phức tạp và thay đổi theo thực tiễn.
Nếu sáng chế của bạn liên quan nhiều tới phần mềm, hãy hỏi đại diện có kinh nghiệm trong lĩnh vực này.
Giải pháp thẩm mỹ, giống cây giống con, cách chữa bệnh
Giải pháp chỉ mang đặc tính thẩm mỹ, chẳng hạn hình dáng đẹp, hoa văn, màu sắc, không được bảo hộ dưới dạng sáng chế. Nhưng hình dáng bên ngoài mới của sản phẩm có thể được bảo hộ dưới dạng kiểu dáng công nghiệp.
Giống cây trồng mới không được bảo hộ dưới dạng sáng chế, nhưng có cơ chế bảo hộ giống cây trồng riêng, do cơ quan chuyên ngành nông nghiệp quản lý. Người chọn tạo giống nên tìm hiểu cơ chế này.
Phương pháp phòng ngừa, chẩn đoán và chữa bệnh cho người và động vật không được bảo hộ dưới dạng sáng chế, vì lý do đạo đức và để bác sĩ, thú y được tự do dùng mọi cách tốt nhất cho bệnh nhân. Nhưng thuốc, thiết bị y tế mới thì có thể được xem xét.
Ngoài ra, những giải pháp trái với đạo đức xã hội, trật tự công cộng, có hại cho quốc phòng an ninh cũng không được bảo hộ.
Không được bảo hộ dạng sáng chế thì làm gì?
Đừng nản. Hệ thống sở hữu trí tuệ có nhiều công cụ: nhãn hiệu cho tên và biểu tượng, kiểu dáng công nghiệp cho hình dáng, quyền tác giả cho tác phẩm và phần mềm, bí mật kinh doanh cho công thức và cách làm, bảo hộ giống cây trồng cho giống mới.
Nhiều sản phẩm được bảo vệ bằng một tổ hợp nhiều công cụ cùng lúc. Một món đồ gia dụng có thể có bằng giải pháp hữu ích cho cơ cấu bên trong, kiểu dáng công nghiệp cho hình dáng, và nhãn hiệu cho tên.
Và đừng quên rằng lợi thế thị trường không chỉ đến từ bảo hộ pháp lý. Tốc độ, chất lượng, quan hệ khách hàng, uy tín thương hiệu nhiều khi quan trọng hơn.
Bạn thử nghĩ về ý tưởng của mình: phần nào là giải pháp kỹ thuật, phần nào là hình dáng, phần nào là tên gọi, phần nào là cách làm muốn giữ kín?
Câu hỏi thường gặp
Công thức nấu ăn có đăng ký sáng chế được không?
Một công thức thông thường thường khó đáp ứng điều kiện sáng chế. Nếu có quy trình chế biến kỹ thuật thật sự mới và không hiển nhiên, có thể xem xét. Nhiều nơi chọn giữ công thức như bí mật kinh doanh.
Ứng dụng điện thoại có được bảo hộ sáng chế không?
Phần mềm tự thân không được bảo hộ dưới dạng sáng chế ở Việt Nam, mà được bảo hộ quyền tác giả. Tên và biểu tượng ứng dụng có thể đăng ký nhãn hiệu.
Kiểu dáng công nghiệp khác sáng chế thế nào?
Kiểu dáng công nghiệp bảo hộ hình dáng bên ngoài của sản phẩm, còn sáng chế bảo hộ giải pháp kỹ thuật, cách nó hoạt động. Một sản phẩm có thể được bảo hộ cả hai.
Phương pháp nuôi trồng mới có được bảo hộ không?
Quy trình sản xuất thực vật, động vật chủ yếu mang bản chất sinh học thì không được bảo hộ dưới dạng sáng chế. Nhưng thiết bị, chế phẩm hoặc quy trình kỹ thuật không chủ yếu mang bản chất sinh học thì có thể xem xét.
Làm sao biết ý tưởng của mình thuộc diện nào?
Mô tả rõ ý tưởng và hỏi đại diện sở hữu công nghiệp. Họ sẽ phân tích phần nào có thể bảo hộ dưới dạng nào, và gợi ý tổ hợp công cụ phù hợp.
