Khi bí ý tưởng, bạn có thể lấy một vật có sẵn và lần lượt hỏi bảy câu: thay được gì, ghép với gì, mượn gì từ chỗ khác cho hợp, phóng to hay thu nhỏ phần nào, dùng vào việc khác được không, bỏ bớt được gì, và đảo ngược hay sắp xếp lại ra sao. Bảy câu hỏi này không tạo ra sáng chế thay bạn, nhưng chúng buộc đầu óc đi qua những hướng mà bình thường bạn bỏ sót.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Bộ câu hỏi này rất nổi tiếng trong các lớp sáng tạo ở nhiều nước, thường được nhớ bằng một chữ viết tắt tiếng Anh. Mình sẽ không đọc chữ đó, mà đi thẳng vào từng câu, lấy một món đồ quen thuộc nhất làm ví dụ: chiếc ghế nhựa đỏ ở quán vỉa hè.
Thay thế và ghép: hai câu hỏi đầu tiên
Câu thứ nhất là thay được gì. Thay vật liệu, thay người làm, thay nơi làm, thay nguồn năng lượng. Ghế nhựa thay nhựa bằng tre ép thì sao. Thay bốn chân bằng một chân đế tròn thì sao. Mỗi thay đổi kéo theo một loạt hệ quả, có cái tốt, có cái dở.
Câu thứ hai là ghép với gì. Ghép hai chức năng vào một vật, ghép hai vật thành một, ghép hai bước thành một. Ghế ghép với thùng đựng đồ bên dưới. Ghế ghép với bậc thang gấp. Ghế ghép với cái bàn nhỏ gắn bên hông.
Hai câu này là nguồn của rất nhiều sản phẩm trên thị trường. Nhưng cũng là nguồn của nhiều thứ vô dụng, như những món đồ đa năng làm được mười việc mà việc nào cũng dở.
Mẹo của mình là sau mỗi ý thay hay ghép, hỏi ngay: ai cần đúng cái này, trong hoàn cảnh nào. Không trả lời được thì bỏ qua, đi tiếp.
Mượn cho hợp và phóng to thu nhỏ
Câu thứ ba là mượn gì từ chỗ khác mà chỉnh lại cho hợp. Cái gì giống vật này ở nơi khác, người ta đã làm gì với nó. Ghế ở sân vận động gập mặt lên khi không ngồi để dễ đi qua. Ghế quán vỉa hè mượn cách đó được không, để dọn dẹp và quét nhanh hơn.
Câu thứ tư là phóng to, thu nhỏ, hay thay đổi hình dạng, màu sắc, cảm giác. Ghế thấp hơn hẳn cho trẻ con. Ghế to hơn cho hai người. Mặt ghế có lỗ nhỏ cho thoát nước mưa. Chân ghế loe rộng hơn cho vững trên nền gồ ghề.
Phóng to thu nhỏ nghe đơn giản nhưng thường cho ra những biến thể rất hợp với một nhóm người cụ thể. Những thứ mà sản phẩm đại trà bỏ qua vì chỉ làm một cỡ.
Khi hỏi câu này, hãy thử cả những cỡ cực đoan: to gấp mười, nhỏ còn một phần mười. Cực đoan thường vô lý, nhưng nó giúp bạn thấy giới hạn và thấy những khả năng ở giữa.
Dùng vào việc khác và bỏ bớt
Câu thứ năm là dùng vật này vào việc khác được không. Ghế nhựa lật ngược làm khung giữ túi rác. Ghế chồng lên nhau làm giá phơi. Người ta vẫn làm những việc này một cách tự phát, và mỗi cách dùng tự phát là một gợi ý về nhu cầu chưa có sản phẩm riêng.
Câu thứ sáu là bỏ bớt được gì. Bỏ tựa lưng thì thành đôn. Bỏ bớt chân thì cần cách đứng khác. Bỏ bớt một bước trong quy trình làm ghế, như bỏ bước sơn bằng cách dùng nhựa có màu sẵn.
Câu bỏ bớt là câu mình quý nhất, vì nó hay dẫn tới những thứ rẻ hơn, nhẹ hơn, bền hơn. Nhưng nó cũng là câu người ta ít hỏi nhất, vì bản năng sáng tạo của chúng ta là thêm vào.
Hãy hỏi thật nghiêm túc: nếu bỏ phần này đi, người dùng mất gì. Nếu câu trả lời là không mất gì đáng kể, bạn vừa tìm được một cải tiến.
Đảo ngược và sắp xếp lại
Câu thứ bảy là đảo ngược hoặc sắp xếp lại. Đảo trên dưới, trong ngoài, trước sau. Đảo vai trò của người và vật. Ghế treo lên tường khi không dùng, thay vì chồng dưới đất. Chân ghế nằm trên mặt bàn khi dọn quán, và thiết kế chân sao cho việc đó không làm xước mặt bàn.
Sắp xếp lại thứ tự các bước cũng là một dạng đảo. Lắp ráp ghế ở nơi dùng thay vì ở nhà máy, để chở được nhiều hơn trên cùng một chuyến xe. Nhiều sản phẩm nội thất bán dạng tháo rời chính là kết quả của câu hỏi này.
Câu đảo ngược thường cho ra ý tưởng lạ nhất trong bảy câu. Mình sẽ dành riêng một tập để nói kỹ hơn về lối nghĩ ngược.
Đến đây bạn đã đi hết một vòng. Với một chiếc ghế nhựa, chỉ cần kiên nhẫn, bạn có thể có vài chục ý. Phần lớn không đáng làm, nhưng vài cái sẽ làm bạn dừng lại suy nghĩ.
Dùng bảy câu hỏi sao cho ra việc
Cách mình dùng là chọn đúng một vật hoặc một quy trình đang có vấn đề, không chọn vật ngẫu nhiên. Viết câu đề bài lên đầu trang. Rồi đi qua bảy câu, mỗi câu dành vài phút, ghi mọi ý không phán xét.
Sau đó để một hai ngày rồi quay lại lọc. Lọc theo câu đề bài: ý nào giải được vấn đề đã nêu. Rồi lọc theo sức mình: ý nào mình làm bản mẫu được trong vài tuần.
Làm theo nhóm càng tốt. Mỗi người một góc nhìn, và ý của người này hay châm ngòi cho ý của người khác. Chỉ cần giữ một luật: trong lúc nghĩ, không ai được chê.
Bạn thử chọn một món đồ trong bếp nhà mình, cái mà bạn hay bực mỗi lần dùng, và đi qua bảy câu hỏi này tối nay. Món đó có thể trở thành thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Bảy câu hỏi này có phải là một phương pháp chính thức?
Đây là một bộ câu hỏi gợi ý được dùng rộng rãi trong các lớp sáng tạo, có tên gọi bằng chữ viết tắt tiếng Anh. Nó đơn giản hơn các phương pháp như lý thuyết giải bài toán sáng chế và hợp cho người mới.
Có nhất thiết đi đủ bảy câu theo thứ tự không?
Không bắt buộc, nhưng đi đủ giúp bạn không bỏ sót hướng nào. Khi đã quen, bạn có thể nhảy thẳng tới câu hay cho kết quả với loại vấn đề mình đang làm.
Ý tưởng từ bảy câu hỏi có được bảo hộ sáng chế không?
Tuỳ ý tưởng cụ thể. Những biến đổi hiển nhiên như chỉ đổi màu hay đổi cỡ thường khó đáp ứng điều kiện sáng chế, nhưng có thể là kiểu dáng công nghiệp. Biến đổi tạo ra hiệu quả kỹ thuật mới thì đáng hỏi đại diện sở hữu công nghiệp.
Dùng bảy câu hỏi cho dịch vụ được không?
Được. Thay người làm, ghép hai bước phục vụ, bỏ bớt một thủ tục, đảo thứ tự thanh toán và phục vụ, đều là những câu hỏi rất hữu ích khi cải tiến một dịch vụ.
Làm sao tránh ra toàn ý tưởng vô dụng?
Luôn gắn với một vấn đề cụ thể và một nhóm người dùng cụ thể. Ý tưởng sinh ra khi không có đề bài thường thú vị nhưng không phục vụ ai.
