Bằng sáng chế cấp ở Việt Nam chỉ có hiệu lực ở Việt Nam. Muốn được bảo hộ ở nước khác, bạn phải nộp đơn ở nước đó. Có hai cơ chế giúp việc này dễ hơn: quyền ưu tiên, cho phép bạn nộp ở nước khác trong khoảng mười hai tháng kể từ đơn đầu tiên mà vẫn được tính theo ngày của đơn đầu, và đơn quốc tế theo Hiệp ước hợp tác về sáng chế, cho bạn thêm thời gian trước khi phải vào từng nước.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Khi sản phẩm bắt đầu có khách nước ngoài hỏi, hay khi bạn nghĩ tới xuất khẩu, câu hỏi bảo hộ ở nước ngoài sẽ xuất hiện. Tập này mình giải thích cơ chế ở mức khái quát. Việc lựa chọn cụ thể liên quan nhiều tới chi phí và chiến lược, nên bạn cần bàn kỹ với đại diện.
Vì sao bằng sáng chế chỉ có hiệu lực trong một nước?
Sáng chế là quyền do nhà nước cấp, và mỗi nước chỉ cấp quyền trong lãnh thổ của mình. Không có bằng sáng chế toàn cầu. Có một số hệ thống khu vực, nhưng về bản chất vẫn là bảo hộ ở một nhóm nước cụ thể.
Hệ quả là nếu bạn chỉ có bằng Việt Nam, người ở nước khác có thể làm và bán sáng chế của bạn ở nước họ mà không vi phạm gì. Chỉ khi họ đưa sản phẩm vào Việt Nam mới đụng tới quyền của bạn.
Ngược lại, công bố sáng chế ở Việt Nam làm mất tính mới ở mọi nước. Nên nếu bạn không nộp đơn ở nước ngoài đúng thời hạn, cơ hội bảo hộ ở đó có thể mất vĩnh viễn.
Đây là lý do cần suy nghĩ về chiến lược quốc tế từ sớm, trước khi thời hạn trôi qua.
Quyền ưu tiên: khoảng một năm để quyết định
Việt Nam và phần lớn các nước là thành viên Công ước Paris về bảo hộ sở hữu công nghiệp. Theo công ước này, khi bạn nộp đơn sáng chế đầu tiên ở một nước thành viên, bạn có mười hai tháng để nộp đơn cho cùng sáng chế ở các nước thành viên khác và hưởng quyền ưu tiên.
Quyền ưu tiên nghĩa là đơn ở nước sau được coi như nộp vào ngày của đơn đầu tiên khi xét tính mới. Những gì công bố trong khoảng giữa không làm mất tính mới.
Mười hai tháng này là thời gian quý. Bạn dùng nó để thử thị trường, tìm đối tác, đánh giá xem nước nào đáng đầu tư bảo hộ.
Nhưng nó trôi rất nhanh. Nếu không nộp đơn ở nước ngoài trong thời hạn này, bạn mất quyền ưu tiên, và nếu sáng chế đã được công bố thì thường không còn đăng ký được ở nước ngoài nữa.
Đơn quốc tế theo Hiệp ước hợp tác về sáng chế
Việt Nam là thành viên của Hiệp ước hợp tác về sáng chế. Hệ thống này cho phép bạn nộp một đơn quốc tế, chỉ định nhiều nước cùng lúc, thay vì nộp riêng ở từng nước ngay.
Đơn quốc tế không tạo ra bằng quốc tế. Nó giúp bạn có một ngày nộp đơn được công nhận ở các nước thành viên, nhận một báo cáo tra cứu quốc tế cho biết những tài liệu liên quan, và quan trọng nhất là hoãn việc phải vào từng nước thêm một thời gian khá dài.
Sau khoảng thời gian đó, bạn phải vào giai đoạn quốc gia ở từng nước muốn bảo hộ, nộp phí và thường là bản dịch, và mỗi nước sẽ tự xét và quyết định cấp bằng.
Lợi ích lớn nhất là thêm thời gian để quyết định và tìm vốn, vì chi phí lớn nhất thường nằm ở giai đoạn quốc gia. Chi tiết thời hạn cụ thể nên hỏi đại diện.
Chọn nước nào để bảo hộ?
Bảo hộ ở nhiều nước rất tốn kém: phí nộp đơn, phí dịch thuật, phí đại diện ở từng nước, phí duy trì hằng năm ở từng nước. Hiếm người sáng chế độc lập đủ sức bảo hộ ở khắp nơi.
Nên chọn những nước quan trọng nhất với kế hoạch của bạn. Nơi bạn định bán sản phẩm nhiều. Nơi có đối thủ có thể sản xuất sáng chế của bạn. Nơi có đối tác tiềm năng muốn mua quyền.
Hỏi mình: nếu có người làm nhái ở nước này, mình có đủ sức theo kiện không. Nếu không, bằng ở nước đó có thể chỉ có giá trị trên giấy, trừ khi nó giúp bạn thương lượng cấp phép.
Có khi chiến lược hợp lý là chỉ bảo hộ ở Việt Nam và một hai thị trường chính, còn lại dựa vào tốc độ và chất lượng.
Những điều cần tính trước
Ngân sách. Hỏi đại diện ước tính chi phí cho từng nước, cả ngắn hạn lẫn chi phí duy trì nhiều năm. Con số có thể khiến bạn phải cân nhắc lại.
Dịch thuật. Nhiều nước yêu cầu bản dịch đơn sang ngôn ngữ của họ. Dịch sai có thể ảnh hưởng tới phạm vi bảo hộ.
Đối tác. Nếu có doanh nghiệp nước ngoài quan tâm cấp phép, họ có thể chia sẻ chi phí bảo hộ ở nước họ. Đó là điều nên thương lượng.
Lịch. Ngay khi nộp đơn đầu tiên ở Việt Nam, ghi lại hạn cuối của quyền ưu tiên và các hạn liên quan. Đừng để thời hạn trôi qua mà chưa quyết định.
Bạn thử nghĩ: trong năm năm tới, sản phẩm của bạn có khả năng được bán hay được làm nhái ở nước nào nhất?
Câu hỏi thường gặp
Có bằng sáng chế Việt Nam thì có được bảo vệ khi xuất khẩu không?
Không. Bằng Việt Nam chỉ có hiệu lực ở Việt Nam. Ở nước nhập khẩu, bạn cần có bằng của nước đó, nếu không người khác có thể làm và bán tự do ở đó.
Đơn quốc tế có tự động được cấp bằng ở nhiều nước không?
Không. Đơn quốc tế chỉ giúp đơn giản hoá bước đầu và hoãn thời điểm vào từng nước. Mỗi nước sẽ tự xét và quyết định cấp bằng trong giai đoạn quốc gia.
Lỡ quá mười hai tháng thì còn nộp ở nước ngoài được không?
Bạn mất quyền ưu tiên. Nếu sáng chế đã được công bố, thường không đăng ký được ở nước ngoài vì mất tính mới. Nếu chưa công bố, có thể còn cơ hội, nên hỏi đại diện ngay.
Người sáng chế độc lập có nên bảo hộ quốc tế không?
Chỉ khi có kế hoạch kinh doanh rõ ràng ở nước đó hoặc có đối tác quan tâm. Bảo hộ quốc tế tốn kém, nên đầu tư có chọn lọc.
Có hỗ trợ chi phí bảo hộ quốc tế không?
Một số chương trình hỗ trợ đổi mới sáng tạo có hỗ trợ một phần chi phí đăng ký sở hữu trí tuệ. Điều kiện thay đổi theo thời kỳ, nên hỏi sở khoa học và công nghệ hoặc đại diện.
