Ở Việt Nam, một giải pháp kỹ thuật có thể được bảo hộ dưới hai dạng. Bằng độc quyền sáng chế đòi hỏi đủ ba điều kiện: tính mới, trình độ sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp, và được bảo hộ lâu hơn. Bằng độc quyền giải pháp hữu ích không đòi hỏi trình độ sáng tạo, chỉ cần mới, áp dụng được và không phải hiểu biết thông thường, nên dễ đạt hơn nhưng thời hạn ngắn hơn. Rất nhiều cải tiến thực tế ở nước mình hợp với dạng thứ hai.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Chế. Mở nhóm bài về bảo hộ, mình muốn nói trước: mình chỉ kể cơ chế để bạn hiểu và hỏi cho đúng. Luật và thủ tục có thể thay đổi, và mỗi trường hợp có chỗ riêng, nên trước khi quyết định bạn nên hỏi đại diện sở hữu công nghiệp hoặc tra thông tin chính thức của Cục Sở hữu trí tuệ.
Hai dạng bảo hộ cho cùng một loại đối tượng
Cả hai dạng đều bảo hộ giải pháp kỹ thuật, tức là sản phẩm hoặc quy trình giải quyết một vấn đề bằng cách ứng dụng quy luật tự nhiên. Một cái máy, một dụng cụ, một vật liệu, một cách chế biến đều có thể là đối tượng.
Khác biệt chính nằm ở mức độ sáng tạo. Sáng chế phải là thứ người trong nghề không dễ nghĩ ra. Giải pháp hữu ích thì có thể là một cải tiến mà người trong nghề có thể nghĩ ra được, miễn là nó mới và không phải hiểu biết thông thường.
Nhiều nước không có dạng bảo hộ thứ hai này, hoặc có dưới tên khác. Việt Nam có, và đây là một lợi thế cho người sáng chế nhỏ, những người cải tiến dụng cụ, máy móc trong nông nghiệp, trong xưởng.
Vì điều kiện dễ hơn, giải pháp hữu ích đổi lại có thời hạn bảo hộ ngắn hơn. Theo luật hiện hành, thời hạn này bằng khoảng một nửa thời hạn của bằng sáng chế.
Khi nào nên chọn dạng nào?
Nếu giải pháp của bạn có bước tiến rõ rệt so với những gì đã có, tạo hiệu quả bất ngờ, và bạn nghĩ nó sẽ còn giá trị lâu dài, bằng sáng chế là lựa chọn hợp lý.
Nếu giải pháp là một cải tiến thực tế, hữu ích nhưng không quá xa những gì đã có, và vòng đời sản phẩm không quá dài, giải pháp hữu ích có thể là lựa chọn an toàn hơn. Nộp sáng chế cho một cải tiến nhỏ có nguy cơ bị từ chối vì thiếu trình độ sáng tạo.
Có trường hợp người nộp đơn có thể chuyển đổi giữa hai dạng trong quá trình xét đơn, ví dụ khi thẩm định viên cho rằng không đủ trình độ sáng tạo. Điều kiện và thời điểm chuyển đổi cần hỏi đại diện.
Quyết định này nên bàn kỹ với đại diện sở hữu công nghiệp sau khi đã tra cứu, vì nó phụ thuộc vào những gì đã có trong lĩnh vực của bạn.
Quy trình chung từ nộp đơn tới cấp bằng
Nhìn chung, quy trình gồm mấy bước. Nộp đơn, gồm tờ khai, bản mô tả, yêu cầu bảo hộ, hình vẽ, bản tóm tắt và phí. Ngày nộp đơn hợp lệ rất quan trọng, vì nó là mốc để xét tính mới và thứ tự ưu tiên.
Tiếp theo là thẩm định hình thức, cơ quan kiểm tra đơn có đủ giấy tờ, đúng quy định không. Rồi đơn được công bố để công chúng biết. Sau đó là thẩm định nội dung, cơ quan đánh giá sáng chế có đáp ứng các điều kiện bảo hộ không.
Chú ý: với sáng chế, thẩm định nội dung thường không tự động diễn ra mà người nộp đơn hoặc người khác phải yêu cầu trong một thời hạn nhất định. Quên yêu cầu có thể làm đơn bị coi như rút bỏ. Đây là một cái bẫy mà đại diện sẽ nhắc bạn.
Nếu đạt, bằng được cấp. Trong quá trình, cơ quan có thể gửi thông báo yêu cầu sửa đổi hay giải trình, và bạn cần trả lời đúng hạn.
Sau khi có bằng: phí duy trì và nghĩa vụ
Có bằng không có nghĩa là xong. Để bằng tiếp tục có hiệu lực, chủ bằng phải nộp phí duy trì hiệu lực định kỳ. Không nộp đúng hạn, bằng có thể bị chấm dứt hiệu lực.
Nhiều người sáng chế độc lập quên chuyện này, hoặc không tính vào ngân sách. Hãy hỏi đại diện về lịch nộp phí và cách theo dõi.
Có bằng cũng không có nghĩa là sáng chế tự bảo vệ. Nếu có người xâm phạm, chủ bằng phải tự phát hiện và tự hành động, qua thương lượng, qua cơ quan hành chính, hoặc qua toà án.
Và quyền của bạn chỉ có hiệu lực ở Việt Nam. Muốn bảo hộ ở nước khác, cần nộp đơn ở nước đó, như mình sẽ nói ở một tập sau.
Những câu nên hỏi đại diện trước khi chọn
Câu đầu tiên nên hỏi thẳng: với giải pháp này, dạng bảo hộ nào phù hợp hơn và vì sao. Một đại diện tốt sẽ giải thích lý do dựa trên kết quả tra cứu, chứ không chỉ chọn giúp bạn.
Tổng chi phí dự kiến từ nộp đơn tới khi có bằng, và chi phí duy trì hằng năm, là bao nhiêu. Thời gian dự kiến là bao lâu. Những mốc nào mình phải làm gì.
Kết quả tra cứu cho thấy những tài liệu gần nhất là gì, và khả năng được cấp ra sao. Nên viết yêu cầu bảo hộ rộng tới đâu.
Nếu muốn bảo hộ ở nước ngoài, cần chuẩn bị gì và lúc nào.
Bạn thử nhìn lại ý tưởng đang làm: nó giống một bước nhảy xa, hay một bước cải tiến thực tế? Câu trả lời sẽ gợi ý bạn nên nghĩ tới dạng bảo hộ nào.
Câu hỏi thường gặp
Cá nhân người Việt có tự nộp đơn sáng chế được không?
Được. Cá nhân và tổ chức Việt Nam có thể tự nộp đơn trực tiếp. Tuy vậy, viết đơn cần kỹ năng chuyên môn, nên nhiều người chọn nhờ đại diện sở hữu công nghiệp để tránh sai sót.
Giải pháp hữu ích có được bảo hộ ở nước ngoài không?
Tuỳ từng nước. Một số nước có hình thức tương tự, một số không có. Nếu định ra nước ngoài, nên hỏi đại diện về hình thức phù hợp ở từng thị trường.
Đơn bị từ chối thì có nộp lại được không?
Thường không thể nộp lại cùng giải pháp vì đơn đã công bố làm mất tính mới. Nhưng trong quá trình xét, bạn có quyền giải trình, sửa đổi, và khiếu nại quyết định từ chối theo thủ tục.
Có bằng sáng chế thì có tự động được bảo vệ không?
Không tự động. Bằng cho bạn quyền, nhưng bạn phải tự phát hiện xâm phạm và thực hiện các biện pháp bảo vệ. Cơ quan nhà nước chỉ xử lý khi có yêu cầu hoặc phát hiện theo chức năng.
Thông tin chính thức về thủ tục tra ở đâu?
Trang thông tin điện tử của Cục Sở hữu trí tuệ có hướng dẫn thủ tục, biểu mẫu và biểu phí. Nên tra ở đó hoặc hỏi đại diện được cấp phép để có thông tin cập nhật.
